Shkup, 8 mars 2026 (MIA)

Aleksandar Atanasov

– Dita ndërkombëtare e gruas – 8 Marsi, edhe këtë vit, tejkalon gjestin simbolik të luleve të dhuruara dhe ofertave komerciale rozë e kuqe, duke përkujtuar se thelbi i saj qëndron në luftën e gjatë për barazi ekonomike, politike dhe shoqërore. Pavarësisht ndryshimeve në legjislacionin dhe politikat e barazisë gjinore, të dhënat për Maqedoninë e Veriut tregojnë se gratë vazhdojnë të përballen me barriera serioze strukturore siç janë normat më të ulëta të punësimit, hendeku gjinor i pagave dhe përfaqësimi i ulët në pozitat udhëheqëse dhe politike.

Hendeku gjinor i punësimit, edhe pse në vitet e fundit ka pasur rënie të lehtë të dallimeve në normat e pjesëmarrjes së grave dhe burrave në tregun e punës në Maqedoni, çon në hendek gjinor në shkallën e punësimit, i cili në vitin 2024 arriti në 18.0%.

Dallimi në pagat e fituara nga gratë dhe burrat nuk pasqyron vetëm rëndësinë ekonomike, por gjithashtu pasqyron marrëdhëniet më të gjera socio-ekonomike brenda një shoqërie, respektivisht tregon qasjen e grave në mundësitë ekonomike. Hendeku gjinor i pagave është pjesë e pabarazisë së përgjithshme të grave në tregun e punës që çon në varësinë e tyre ekonomike, zvogëlimin e fuqisë negociuese në familje (duke përfshirë shpenzimet për arsimin dhe mbrojtjen shëndetësore të fëmijëve), rritjen e rrezikut të dhunës në familje…

Të dhënat në publikimin “Gratë dhe burrat në Maqedoninë e Veriut 2025” të Entit Shtetëror të Statistikës tregojnë se përqindja e grave dhe burrave në popullsinë e përgjithshme është pothuajse e barabartë, por duke parë sipas grupmoshave në grupmoshën 65 vjeç e lart, numri i grave është 16.8% më i lartë se numri i burrave, ndërsa nga 51 persona mbi moshën 100 vjeçe, 65% janë gra.

Ministria e Ekonomisë shpalli katër thirrje publike në kuadër të Programit të konkurrueshmërisë dhe inovacioneve dhe sipërmarrësisë 2020 me qëllim mbështetjen e kompanive vendore.

Gratë janë dukshëm më pak aktive në tregun e punës sesa burrat, megjithëse janë më të arsimuara se burrat dhe vit pas viti në arsimin e lartë, në strukturën gjinore vërehet se më shumë gra regjistrohen dhe diplomohen në fakultetet.

Nga numri i përgjithshëm i grave joaktive në tregun e punës, shumica, ose 37,4 për qind, kanë përfunduar vetëm arsimin fillor, e prej tyre, 48,5 për qind jetojnë në pjesët rurale të shtetit.

Nga numri i përgjithshëm i punëdhënësve në Maqedoni, vetëm 27,2% janë gra, ndërsa në mënyrë të ngjashme, vetëm 21,5% e të punësuarve për llogari të tyre janë gra. Numri më i madh i punëtorëve të papaguar të familjes janë gratë nga zonat rurale, me numër të përgjithshëm prej 9.387, kundrejt 4.033 burra.

Sipas të dhënave nga Enti Shtetëror i Statistikës, në vitin 2024, nga gjithsej 694.506 të punësuar, 57,5% ose 399.164 janë burra, ndërsa 42,5% ose 295.342 janë gra.

Sipas sektorëve, shumica e grave punojnë në industrinë përpunuese – 21,3%, tregtinë me shumicë dhe pakicë – 16,3%, mbrojtja shëndetësore dhe sociale – 12,8% dhe arsim – 10%.

Sipas strukturës sipas aktiviteteve konkrete, gratë dominojnë aktivitetet e mbrojtjes shëndetësore dhe sociale (77,8%), arsimit (65,4%) dhe aktiviteteve financiare dhe të sigurimit (60,8%).

Fuqia dhe vendimmarrja: Presidentja e parë femër në vitin 2024, por pjesëmarrje e ulur e grave në Kuvend në 39,2%

Në vitin 2024, Republika e Maqedonisë së Veriut u bë me Presidenten e parë femër të shtetit. Pas zgjedhjeve shtetërore në vitin 2024, pjesëmarrja e grave në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut shënoi ulje, me 39,2%, respektivisht 47 gra nga gjithsej 120 deputetë, 4 më pak se përbërja e mëparshme, kur përfaqësimi i grave arriti në 42,5%.

Në Qeverinë e Republikës së Maqedonisë së Veriut, pas zgjedhjeve të vitit 2024, ka vetëm 3 gra ministre nga gjithsej 18 ministri dhe 5 zëvendëskryeministra, që paraqet përfaqësim prej 12,5% dhe është një grua më pak se përbërja e Qeverisë së mëparshme.

Gratë janë dukshëm më pak aktive në tregun e punës sesa burrat

Në Republikën e Maqedonisë së Veriut, gratë janë dukshëm më pak aktive në tregun e punës sesa burrat. Shkalla e punësimit të grave në vitin 2023 ishte 37,9%, respektivisht 57,2% e grave janë ekonomikisht joaktive. Për krahasim, në të njëjtin vit, shkalla e pjesëmarrjes aktive të burrave në tregun e punës ishte 53,2%, ndërsa shkalla e joaktivitetit ishte 38,0%. Dallimet në normat e pjesëmarrjes së grave dhe burrave në tregun e punës çojnë në një hendek gjinor në shkallën e punësimit, që në vitin 2023 arrin 18,0%.

Shkalla e punësimit është më e larta midis grave dhe burrave të moshës 25-49 vjeç. Në mesin e popullsisë së re të moshës 15 deri në 29 vjeç, shkalla e punësimit në vitin 2023 ishte 33,6%. Shkalla e punësimit për vajzat dhe gratë e së njëjtës grupmoshë është 27,6%, krahasuar me 39,3% për djemtë dhe burrat.

Edhe në pjesët urbane edhe në ato rurale të shtetit, shumica e popullsisë së punësuar ka përfunduar 4 vjet të arsimit të mesëm, respektivisht 44,4% e të punësuarve gra dhe 50,5% e të punësuarve burra. Në vitin 2023, dallimi më i rëndësishëm është vërejtur në pjesëmarrjen e personave të punësuar me arsim të lartë – në mesin e të punësuarve, 38,8% e grave kanë arsim të lartë, ndërsa e njëjta vlen edhe për 30,0% e burrave të punësuar. Sa për krahasim, në zonat rurale, 22,7% e grave të punësuara kanë arsim të lartë krahasuar me 12,6% e burrave të punësuar.

 

Nga numri i përgjithshëm i grave joaktive në tregun e punës, shumica, ose 37,4 për qind, kanë përfunduar vetëm arsimin fillor, e prej tyre, 48,5 për qind jetojnë në pjesët rurale të shtetit. Shumica e burrave joaktivë kanë përfunduar arsimin e mesëm 4-vjeçar, respektivisht 37,5%, krahasuar me 33,9% të grave joaktive. Gratë në përgjithësi janë më pak të përfaqësuara si në punësim formal me 44,1% ashtu edhe në punësim joformal me 28,2%.

Nga numri i përgjithshëm i punëdhënësve në Maqedoninë e Veriut në vitin 2023, vetëm 27,2% janë gra. Ngjashëm, 78,5% e të punësuarve për llogari të tyre janë meshkuj, derisa 21,5% janë gra. Në vitin 2023, numri më i madh i punëtorëve të papaguar të familjes janë gratë nga mjediset rurale, me numër të përgjithshëm prej 9.387, kundrejt 4.033 burra.

Gratë jetojnë 4,4 vjet më gjatë se burrat

Sipas të dhënave nga Regjistrimi i fundit i popullsisë, amvisërive dhe banesave në vitin 2021, Republika e Maqedonisë së Veriut ka 1.836.713 banorë, që është 5,6% më pak në krahasim me Regjistrimin e vitit 1994 dhe 9,2% më pak në krahasim me Regjistrimin e vitit 2002.

Pjesa e përqindjes së grave dhe burrave në popullsinë e përgjithshme është pothuajse e barabartë, por për herë të parë në Regjistrimin e Popullsisë 2021, pjesa e grave me 50,4% është më e madhe se pjesa e burrave (49,6%). Këto të dhëna shkojnë në favor edhe të treguesit të numrit të burrave në 1000 gra, që është 984.3 burra në 1000 gra.

Duke parë gjendjen sipas grupmoshës, në grupmoshën nga 0 deri në 14 vjeç, numri i burrave është 6,7% më i lartë se numri i grave, në grupmoshën nga 15 deri në 64 vjeç, numri i burrave është vetëm 0,7% më i lartë se numri i grave, dhe në grupmoshën 65 vjeç e lart, numri i grave është 16,8% më i lartë se numri i burrave. Kurioziteti është se në Republikën e Maqedonisë së Veriut janë rregjistruar edhe 51 persona mbi moshën 100 vjeç, nga të cilët 33 janë gra, ndërsa 18 janë burra.

Sipas Regjistrimit të vitit 2021, sipas llojit të familjes, nga gjithsej 538 348 familje, 10,1% janë nëna të vetme me fëmijë dhe 3.2% janë baballarë të vetëm me fëmijë.

Në dekadat e fundit, Republika e Maqedonisë së Veriut është përballur me sfida të shumta që rrjedhin nga kushtet ekzistuese ekonomike dhe sociale, të cilat kanë ndikim të drejtpërdrejtë në popullatë. Ndërsa nivelet e lindjeve po ulen, e kështu pjesëmarrja e të rinjve në strukturën e përgjithshme të popullsisë po zvogëlohet, numri i të moshuarve po rritet më shumë.

Në vitin 2023, mosha mesatare e popullsisë ishte 41,2 vjeç (gratë 42,1 vjeç dhe burrat 40,3 vjeç). Sipas jetëgjatësisë së pritur në Republikën e Maqedonisë së Veriut, gratë jetojnë 77,6 vjet, respektivisht 4,4 vjet më shumë se burrat, që jetojnë 73,2 vjet.

Më shumë gra regjistrohen në fakultete në ciklin e parë, të dytë dhe të tretë

Situata në fushën e arsimit nuk ndryshon në arsimin fillor dhe të mesëm, nga viti në vit në arsimin e lartë, në strukturën gjinore vërehet se më shumë gra janë regjistruar në fakultete, dhe gjithashtu më shumë gra janë regjistruar në studimet e ciklit të dytë dhe të tretë, ndërsa ky raport vlen edhe për studentët e përfunduar në ciklin e parë, të dytë dhe të tretë.

Normat neto të nxënësve të regjistruar (nga të dy gjinitë) në arsimin fillor dhe të mesëm shënojnë ulje.

Në arsimin fillor dhe të mesëm, vërehet e njëjta strukturë gjinore tek nxënësit, ndërsa numri i nxënësve që vazhdojnë nga arsimi fillor në arsimin e mesëm është në rënie.

Në arsimin e mesëm, nxënëset janë më të interesuar për arsimin e mesëm, ndërsa nxënësit janë më të interesuar për arsimin profesional. Më së shumti nxënëse ka në shkollë të mesme gjuhësore, ku 68% e nxënësve të regjistruar janë femra dhe 32% janë meshkuj. Në strukturën e arsimit të mesëm profesional, femrat dominojnë shërbimet personale – 76%, shëndetësinë – 71% dhe kimiko-teknologjike dhe juridike – nga 62%.

Në arsimin e lartë, nga viti në vit, struktura gjinore tregon se më shumë gra janë regjistruar në fakultete. Gjithashtu, më shumë gra janë regjistruar në studimet e ciklit të dytë dhe të tretë, dhe ky raport vlen edhe për studentët e përfunduar në ciklin e parë, të dytë dhe të tretë.

Gratë angazhohen në shumë më pak në veprimtari kriminale – vetëm 12% e personave të raportuar si autorë të krimeve janë gra

Gratë janë shumë më pak të angazhuara në aktivitete kriminale dhe shumë më pak të përfaqësuara në sistemin e drejtësisë penale sesa burrat. Pasqyra e përgjithshme është e njëjtë për të miturit nën moshën 18 vjeç.

Në vitin 2023, gratë paraqesin 12% të personave të raportuar si autorë të krimeve, 9% të të pandehurve dhe po aq të dënuar për krime. Vajzat janë ende më pak të përfaqësuara në sistemin e drejtësisë penale sesa gratë e rritura. Në vitin 2023, vajzat u përfaqësuan me përqindje dukshëm më të ulëta, përkatësisht 6% ishin autore, 5% u akuzuan dhe 5% u dënuan për krime.

Nga gjithsej 6.528 personave të rritur të dënuar për krime, gratë përfaqësohen nga vetëm 9% kundrejt 91% të burrave. Gratë janë më pak të përfaqësuara si autore të krimit të “vrasjes”.

Gratë janë shofere më të kujdesshme dhe kanë dukshëm më pak gjasa të rrezikojnë sigurinë në trafik sesa burrat, respektivisht 9% gra kundrejt 91% burra që u dënuan për kryerjen e këtij krimi në vitin 2023. Vetëm 3% e numrit të përgjithshëm e të dënuarve për vjedhje të mëdha janë gra, krahasuar me 97% të burrave.

Zhvillimet kryesore për sa i përket legjislacionit dhe politikës së barazisë gjinore në Maqedoni:

1991 – Aderimi në Konventën për eliminimin e të gjitha formave të diskriminimit për gratë (CEDAW) dhe nënshkrimin e Protokollit Fakultativ i cili hyri në fuqi

në vitin 2003

1999 – Miratohet Plani i parë kombëtar i veprimit për barazinë gjinore

2001 – Prezantohet kuota gjinore, e cila kërkon 30% të kandidatëve në listat zgjedhore të

nivelit kombëtar dhe lokal të jetë i gjinisë së nënpërfaqësuar

2005 – Miratohet Ligji për Marrëdhëniet e Punës, me dispozita për mbrojtjen nga diskriminimi dhe

parimi i mundësive të barabarta për gratë dhe burrat

2006 - Ligji për mundësi të barabarta për gratë dhe burrat

2010 - Miratohet Ligji për parandalim dhe mbrojtje nga diskriminimi

2013 – Miratohet Strategjia e parë e Barazisë gjinore për vitet 2013 – 2020

2014 – Miratohet Ligji për parandalimin dhe mbrojtjen nga dhuna në familje

2015 – Ndryshime në Kodin Zgjedhor, të cilat rrisin kuotën

gjinore prej 30% deri në 40% përfaqësim i gjinisë së nënpërfaqësuar të kandidatëve në

listat zgjedhore

2015 – Ndryshime në Ligjin për Marrëdhëniet e Punës – me të cilat urdhërohet paga e barabartë

për gratë dhe burrat dhe trajtimi i barabartë në aspektin e punësimit, kohës

së punës, kushtet e punës, skemat profesionale të sigurimit social dhe

mungesa në punë

2017 – Miratohet Ligji për Ratifikimin e Konventës për Parandalimin dhe Luftimin

e dhunës ndaj grave dhe dhunës në familje (Konventa e Stambollit) (e cila u

nënshkrua në vitin 2011 dhe hyri në fuqi në vitin 2018)

2022 – U hap qendra burimore për krijimin e politikave me përgjegjësi gjinore dhe

buxhetim nga Ministria e Politikës Sociale, Demografisë

dhe Rinisë, në partneritet me Zyrën e UN Women për Maqedoninë e Veriut

2024 – Gordana Siljanovska-Davkova zgjidhet gruaja e parë Presidente e Republikës së Maqedonisë së Veriut

Dita Ndërkombëtare e Gruas – 8 Marsi festohet çdo vit në kujtim të protestës së punëtorëve të tekstilit në Nju-Jork që kërkonin të drejta më të mëdha, të mbajtura në vitin 1857. Kombet e Bashkuara filluan ta festojnë këtë ditë në vitin 1975 dhe dy vjet më vonë Asambleja e Përgjithshme e OKB-së u bëri thirrje vendeve anëtare që të shpallin 8 Marsin si festën zyrtare të Organizatës Botërore kushtuar të drejtave të grave dhe paqes botërore. Që atëherë, Dita ndërkombëtare e gruas festohet në nivel global me fokus në lëvizjen e të drejtave të grave, barazinë gjinore, të drejtat riproduktive dhe luftimin e dhunës dhe abuzimit ndaj grave.

Aleksandar Atanasov

foto: arkivi i MIA-s