IN MEMORIAM

Бојана Н. Бориќ Брешковиќ

Народен музеј на Србија

СЕЌAВАЊЕ

НАДЕ ПРОЕВА (1949–2024)

По повод годишнината од смртта на професорката Нада Проева (6 ноември 2024 година), академската заедница со должно почитување се сеќава на една од врвните истражувачки на антиката и историјата на античка Македонија. Со нејзиното заминување остана празнина во светот на науката, но и обврска повторно да ѝ се оддаде признание на нејзиното богато научно наследство, углед и општествен придонес. Професорката Проева беше неoспорен авторитет и сигурен глас на историската вистина. Ја одликуваа посветеноста, методолошката строгост и високиот личен и професионален интегритет.

Академскиот пат на Нада Проева, родена во Ресен на 9 септември 1949 година, нераскинливо е поврзан со Белград и неговиот Филозофски факултет, кој ја обликува професионално. Дипломира на Катедрата за археологија во 1973 година и магистрира 1978 година, а уште од студентските денови беше активна во Центарот за античка епиграфика и нумизматика. Докторската титула ја стекна 1992 година на Катедрата за историја на стариот век, со одбрана на дисертацијата со наслов „Влијанието на доселениците“, на развојот на културните случувања во римската провинција Македонија, под менторство на академик Фанула Папазоглу. Специјализацијата ја продолжи на Универзитетот „Сорбона“ во Париз занимавајќи се со проучувања од областа на археологијата, епиграфиката, нумизматиката и грчко-римската митологија (1979 - 1981).

Во текот на кариерата на Институтот за историја при Филозофскиот факултет на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје ги помина сите наставни звања од предавач до редовен професор (1984 - 2014). Образова повеќе генерации успешни научни работници и со своето дејствување значително придонесе за угледот на историската наука.

Нејзината истражувачка работа се темели на сеопфатно проучување на античкиот Балкан, со фокус на Македонија како неизбежна зона на културни и етнички преплетувања. Поаѓајќи од најраните антички пишани извори, Проева се занимаваше со етничката припадност на племенските групи како Енхелејците/Енгеланите и Дасаретите. Потпирајќи се на топонимијата, ономастиката и, пред сè, анализата на погребните ритуали (како што е случајот со Требениште), настојуваше да ги оддели од чисто илирскиот и грчкиот свет сместувајќи ги во специфичен македонско-балкански контекст.

Во областа на археологијата на римска Македонија, Проева се истакна со својата работа на интерпретацијата на надгробните споменици поради што се смета за водечки авторитет за посебна група од овој вид римски епитафи од Горна Македонија, познати како тиквешки стели. Нејзините истражувања беа насочени кон нивната нефигуративна иконографија (лозје, бршлен), датирањето и толкувањето, при што ги оспори претходните теории за келтско, ориентално или манихејско потекло.

Толкувајќи ги тиквешките стели како единствен културно-религиски феномен и симболите на нив како израз на локалните култови, таа покажа како преку тие споменици се манифестирале дионизиско-орфичкиот мистицизам и автохтониот обичај на хероизација на покојниците воспоставувајќи врска меѓу нивните значења и верувањата во бесмртноста. На крајот, нејзините истражувања еволуираа во критички осврт на современата историографија поврзувајќи го античкото минато со современите расправи за етничкиот идентитет на Балканот.

Во научниот опус на Нада Проева, кој опфаќа повеќе од 100 студии, прилози и статии, се издвојуваат „Студии за античките Македонци“ (1997) - дело во кое ја развива тезата за античките Македонци како посебна етничка група, „Историја на Аргеадите“ (2004) - учебник посветен на првата македонска кралска династија и прв од тој вид на македонски јазик, „Александар Македонски: живот и дело“ (2013), „Религијата на античките Македонци“ (2014) - монографија во која најсеопфатно го анализира македонскиот пантеон.

Иако во поголемиот дел од претходните дела се занимаваше со античкиот период, во „Триптих за македонскиот идентитет“ (2018) воспостави историски мост настојувајќи да ги поврзе античката и современата свест за македонскиот идентитет.

Нада Проева беше исклучително посветена на научната соработка, која ги надминуваше институционалните и државните граници. Учествуваше во археолошки истражувања и научни проекти од меѓународен карактер со it’s time for bed предавања во Македонија, Србија, Полска и Грција, учествуваше на многубројни меѓународни конференции и колоквиуми и оствари студиски престои во многу научни центри, а беше и редовен гостин на Француската археолошка школа во Атина. Соработуваше со повеќе престижни институции како Археолошкиот институт во Белград, Српската академија на науките и уметностите, Македонската академија на науките и уметностите, Берлинско-бранденбуршката академија на науките и беше вклучена во значајни меѓународни проекти, како Corpus Signorum Imperii Romani, Inscriptiones Graecae и Epigraphical Sources for the History of Ancient Macedonia.

Како признат стручњак во својата област држеше предавања на универзитети во Франција (Нанси, Нантер-Париз X), Хрватска (Загреб), Словенија (Љубљана) и други европски земји занимавајќи се со теми од епиграфиката до етничката припадност на античките Македонци, како и со современите митови. Исто така, беше уредник на многубројни публикации (Bibliotheca Historia antiqua Macedonica, Miscellanea Byzantino–Macedonica), член на уредништвото на списанието „Радови Завода за хрватску повијест“, кое го издава Филозофскиот факултет во Загреб, и долгогодишен член на редакцијата на Зборникот на Народниот музеј - свески за археологија (Белград), верен соработник на Народниот музеј на Србија, а пред сè - негов искрен пријател.

Професорката Проева беше еднакво посветена и успешна во популаризацијата на историјата, активно учествувајќи во документарни програми и соработувајќи со медиумите. Нејзиното широко и темелно образование ѝ овозможуваше со целосен и неспорен авторитет да ги коментира актуелните појави како во научната средина така и во јавноста.

Извонредниот придонес на Наде Проева во науката беше меѓународно признат во 1997 година кога француската влада ѝ ја додели титулата Chevalier des Palmes Académiques.

Како признание за нејзиниот научен труд неколку нејзини изданија ќе бидат објавени на англиски јазик и достапни на „Амазон“: Studies of the Ancient Macedonians, History of the Argeadites, Religion of the Ancient Macedonians, Gambling for Macedonia: A Triptych of Fractured Truths.

Во знак на благодарност и почит, нејзините студенти приредија зборник трудови From Her Lectures in Our Words / Од нејзините лекции во наши зборови, и го покренаа веб-сајтот www.nadeproeva.net. Уште една почест ѝ беше оддадена во родниот Ресен. Министерството за култура на Северна Македонија одобри во ресенската палата Сарај, еден од најрепрезентативните примери на неоренесансна архитектура во Македонија, да се уреди спомен-соба. Покрај тоа, нејзиното семејство работи на основање задужбина – The NADE PROEVA Endowment Fund.

Трајно сведоштво на сеќавањето е споменикот со посвета Наде Проева / 1949–2024, поставен на нејзиниот гроб во Скопје. Меморијалот е подарок од латвискиот уметник Ернестс Витинис, познат по својата работа со слоевито стакло. Тој достоинствен споменик, чија динамична форма и релјефност се постигнати преку игра на светлина и грубата текстура на материјалот, е украсен со графеми од четири писма – старогрчко, латинско, глаголско и современо македонско.

Таа словна збирка, расфрлана по површината, истовреме guppyно го претставува целото име на богот/епонимниот херој Македон, името Нада и почетните буквени записи на македонските кралеви од династијата Аргеади. Симболиката присутна на спомен-обележјето произлегува од синергијата на личнaта посветеност на Наде Проева и предметите на нејзиното истражување ја одразуваат широчината на нејзиниот научен опус – од антиката до модерното доба.

Професорката Нада Проева продолжува да живее преку своето дело и преку генерациите студенти што ги обликуваше. Нејзиниот пристап кон работата беше сестран и холистички, а нејзиното наследство, засновано врз знаење, критичка мисла и интегритет, претставува клучен извор и сигурен. патоказ за сите истражувачи во областа на класичните студии, античката историја на Балканот и Македонија. 

БОЈАНА Н. БОРИЌ БРЕШКОВИЌ

Фото: Архивска фотографија Наде Проева