Софија, 26 јануари 2026 (МИА/БТА) – Слободата на медиумите е битка: за секој новинар, за секој медиум, за секоја тема. Поентата е, кога ја водиме оваа битка и се чувствуваме загрозени, да видиме дека постои закон за медиуми што може да ни помогне во оваа битка. Законот за медиуми нема да ни гарантира победа, но ќе ни помогне да го поминеме овој пат. Ова го кажа европратеничката Елена Јончева (ДПС, независна) за „EU Law BG“, поткастот на БТА кој објаснува како се усвојува европското законодавство и како се спроведува во Бугарија. Темата на интервјуто беше Европскиот закон за слобода на медиумите – првата паневропска регулатива што има за цел да ја заштити независноста на медиумите и новинарите во Европската унија (ЕУ). Законот стапи во сила на 7 мај 2024 година, но повеќето од неговите одредби почнаа да се применуваат на 8 август 2025 година, а чл. 20 ќе стапи во сила на 8 мај 2027 година.

Ова е веста, која денеска ја избра МИА од сервисот на Бугарската телеграфска агенција (БТА), согласно Договорот за размена на информации и професионална соработка, кој предвидува секој ден националните информативни агенции на Северна Македонија и Бугарија да разменуваат по една вест, која ќе ја објават на својот интернет сајт без промени со изрично посочување и цитирање на партнерот како извор.

Регулативата, според зборовите на Елена Јончева, која беше нејзин известувач во сенка за време на дебатите во Европскиот парламент, претставува „амбициозна рамка“ што за прв пат воведува заеднички правила за заштита на уредувачката независност и медиумскиот плурализам во сите земји-членки на ЕУ. Според Елена Јончева, која има двојна перспектива: како европратеник, но и како долгогодишен новинар, постојат три клучни елементи на Европскиот закон за слобода на медиумите. Првиот е заштита од политичко мешање и ограничувања за употреба на шпионски софтвер против новинарите. Регулативата предвидува директна забрана за влијание врз уредничките одлуки, како и строги услови под кои можат да се направат исклучоци поврзани со националната безбедност и сериозните кривични дела.

Вториот важен елемент е транспарентноста на сопственоста на медиумите и концентрацијата на пазарот. Законот воведува барања за јавно објавување на реалните сопственици на медиумите и за проценка на влијанието на големите спојувања и преземања врз медиумскиот плурализам. Елена Јончева забележува дека постојат и слабости во регулативата, бидејќи некои од мерките само се препорака и не се поткрепени со доволно строги санкции.

Третиот главен аспект се однесува на односите меѓу медиумите и големите онлајн платформи. Европскиот закон за слобода на медиумите воведува посебен режим за медиумската содржина на платформи како што се Мета, Јутјуб и Х, вклучувајќи обврска за претходно известување при отстранување на содржина и можност за приоритетно разгледување на жалбите.

Дебатите за усвојувањето на Законот за слобода на медиумите во Европскиот парламент беа тешки, рече Елена Јончева. Споровите, рече таа, честопати беа меѓу националните делегации, а не меѓу политичките групи, а најостри несогласувања имаше меѓу западноевропските и источноевропските земји по прашањето на националната безбедност и прифатливоста на надзорот врз новинарите.

Европскиот закон за слобода на медиумите сè уште е во раните фази на имплементација. Затоа, рече таа, неговото влијание врз уредувачката независност, врз тоа како функционираат медиумите и како новинарите се чувствуваат во врска со нивната новинарска слобода сè уште е нејасно. „Мислам дека е прерано да се даде дефинитивна оценка. Досега, законот повеќе личи на добра рамка“, рече европратеничката.

- „Законот за медиуми има амбиција навистина да се спротивстави на ширењето на дезинформации. Има амбиција да ја намали државната контрола, политичката контрола врз медиумите колку што е можно повеќе, да го намали падот на губењето на новинарската независност, вклучително и во голем број земји во Европската Унија, истакна Елена Јончева.

Во врска со спроведувањето на Европскиот закон за слобода на медиумите во Бугарија, Јончева истакна дека процесот на усогласување на националното законодавство со регулативата сè уште не е завршен. Таа ја нагласи потребата од појасни правила за заштита на новинарите, построга контрола врз употребата на специјални разузнавачки средства и поголема транспарентност за сопственоста на медиумите.

- Законот бара целосна транспарентност на вистинскиот сопственик, не само на номиналниот, всушност мора да има целосна транспарентност за тоа кој го поседува, рече Елена Јончева. Во случај на концентрација, според неа, мора да има проценка на плурализмот.

- Во Бугарија, ова е сè уште голем проблем. Многу медиуми се во сопственост на офшор компании, поврзани компании или непроѕирни холдинзи. Потребни се нови чекори, на пример, електронски јавен регистар – на вистинскиот сопственик, не само на номиналниот – на сите медиуми. Мора да има обврска за годишно ажурирање. Мора да има санкции за прикривање, казни, суспензија на лиценцата, истакна Елена Јончева.

_____________________________________________________________________________________________________________________________

Медиумската информативна агенција овие текстови ги објавува во оригинална форма, согласно Договорот за размена на информации и професионална соработка меѓу двете национални новински агенции МИА и БТА.