Скопје, 17 јануари 2026 (МИА)

Билјана Анастасова-Костиќ

Времето на лечење на карциномот само врз основа само на хистологија е поминато. Секој иден карцином, без разлика каде е примарната лезија, ќе го лекуваме врз основа на генетските мутации. Ќе бидат важни генетските малформации и лекувањето на тие генетски малформации. Можеби звучи грубо, но ќе престане да биде важно дали е тоа карцином на панкреас, на дебело црево или на бели дробови, важни ќе бидат генетските малформации, вели професор доктор Мирко Станетиќ, специјалист пулмолог и редовен професор на Медицинскиот факултет при Универзитетот во Бања Лука.

Во интервју за МИА, Станетиќ посочува дека во истражувањата на генетските мутации кај немикроцелуларниот карцином речиси 70 проценти од карциномите имаат некои генетски знаци и дека за повеќето од нив веќе постојат лекови. 

- Сакам да кажам дека за секој карцином, покрај хистологијата (исптување на ткивото, н.з.), неопходно е да се направат молекуларни, генетски тестирања за да знаеме точно кој вид на лек треба да се примени за тој тип на карцином. Ние, тоа жаргонски го нарекуваме целна терапија бидејќи за точна генетска мутација, веќе се одредува и терапија, нагласува доктор Станетиќ.

Појаснува дека истражувањата се повеќе насочени кон немикроцелуларниот карцином бидејќи тој е почест и се јавува дури и кај помладата генерација, додека кај микроцелуларниот карцином има неограничен број на мутации и тешко е да се одреди една сигурна мутација која ќе биде погодна за терапија.

-Но, истражувањата кај ситноќелискиот карцином одат понатаму. Денес зборуваме за нов вид на имунолошка терапија т.н. DLL – 3 терапија која многу ќе го промени начинот на размислување кога е во прашање микроцелуларниот карцином. И не само тоа, денес кај пациентите со микроцелуларен карцином каде болеста локално напредувала, односно се наоѓа внатре во самиот граден кош, се применува комбиниран начин на лечење – радиотерапија и потоа лечење со имунолошка терапија, а ако состојбата на пациентот е добра, лечењето се спроведува во комбинација на имунолошка терапија и класична терапија. Почетните резултати кај овие пациенти охрабруваат и сигурен сум дека во следниот период и кај микроцелуларниот карцином добро ќе се позиционираат некои нови видови на имунолошки или целни терапии. Сепак, треба да се каже дека истражувањата во микроцелуларниот карцином не го достигнале се уште нивото како во немиркоцелуларниот карцином, истакнува доктор Станетиќ. 

Сепак, според него иднината е да се одредува терапијата врз основа на молекуларно тестирање, а не само врз основа на испитување на ткивото односно врз основа на хистологија.

Докторе, велите дека повеќе нема третман за карцином на бели дробови без молекуларно тестирање. Сега типот на карцином на бели дробови се одредува со биопсија. Која е разликата во однос на молекуларното тестирање?

- Сите ние кои живееме на просторите на поранешна Југославија знаеме дека карциномот на бели дробови е водечки карцином кај возрасната популација. За жал, кај поголем дел од пациентите болеста ја откриваме во напредна фаза кога или локално напредувала болеста или метастазирала. За секоја типизација на ткивото потребна е адекватна биопсија односно потребно е да се добие квалитетен материјал од којшто може да се добијат сите потребни информации за видот на карцином кој го има пациентот. Денес станавме потполно свесни дека со развојот на генетските методи и истражувања секој тип на карцином има одредени мутации. Денес, во истражувањата на генетските мутации кај немикроцелуларниот карцином речиси 70 проценти од карциномите имаат некои генетски знаци за кои може да утврдиме што е генeтскатa малформацијата, а за повеќето од нив, денес веќе постојат лекови. 

Сакам да кажам дека за секој карцином, покрај хистологијата, неопходно е да се направат молекуларни, генетски тестирања за да знаеме точно кој вид на лек треба да се примени за тој тип на карцином. Ние, тоа жаргонски го нарекуваме целна терапија бидејќи за точна генетска мутација, веќе се одредува и терапија. Денес веќе во сите земји доволно достапни се тие целни терапии.  

Посебно поглавје претставува имонолошката терапија. Значи, ако нема никаква генертска мутација, а има експресија на PDL рецепторите, тогаш тој пациент е погоден за имонолошка терапија. 

Денес лекувањето на карцином на белите дробови претставува своевиден крстозбор кој треба да го решиме за секој пациент поединечно. Просто кажано, без тоа нема адекватен избор на терапија и со самото тоа нема доволно резултати во лечењето. 

Знаете дека лечењето на карцином на белите дробови практично беше беизлезна болест. Пациентите кои имале напреден карцином на бели дробови не живееја долго. Денес, таа приказна е потполно променета. Денес сме сведоци дека овие пациенти живеат 5, 10 и 15 години со таа болест. Со преминувањето на болеста во хронична, пациентот добива еден поквалитетен живот и потполно поинаку гледа на болеста. 

Значи, кај секој пациент посебно врз основа на примероци од ткивото, а денес и преку крвта, се прават генетски истражувања, се одредува точно типот на карцином и според тој тип индивидуално се определува модалитетот на терапија.   

Не е само целната терапија, не е само имунолошката терапија, се применуваат и терапии со зрачење и хируршка терапија, најчесто зборуваме за обединети терапии, но сепак основата почива на генетското тестирање и на вистинскиот избор на терапија. 

Дали ова тестирање се применува и за карцином на другите органи, на пример кај карцином на дојка ии на црн дроб? Колку чини едно вакво тестирање?

- Моја област се карциномите на бели дробови. Практично ретко кога си дозволувам во професионална смисла да учествувам во дебати кога се во прашање некои други лезии, но ќе го кажам следново – потполно сум сигурен дека времето на лечење на карцином традиционално на основа на хистологијата е поминато. Ние, секој иден карцином без разлика каде е примарната лезија на карциономот, ќе го лечиме врз основа на генетските мутации. Можеби изгледа грубо кажано но, ќе престане да биде важно дали е тоа аденокарцином на панкреас или аденокарцином на дебело црево или аденокарцином на бели дробови. Ќе бидат важни генетските малформации и лекувањето на тие генетски малформации. Знам дека кај карциномот на дојка е веќе присутно, кај карциномот на дебелото црево исто така, бидејки врз основа на тоа се одредува типот на терапија. Мислам дека и кај другите лезии постои со тоа што бројот на тие пациенти е значително помал во однос на карциномот на бели дробови и поради тоа предмет на интерес најмногу се белите дробови. Но, воопшто не се сомневам дека за година-две-три практично врз основа на генетскиот потпис, ќе ги лечиме пациентите со некои други карциномски лезии. 

Колку што на нас лаиците ни е познато, за ситноќелискиот карцином постои еден вид на терапија. Што би се случило со молекуларното тестирање?

- Тоа е карцином на малите ќелии за кој, кога јас студирав учевме дека тоа е најмалигната болест и дека уште во самиот старт е проширена, дека е системско заболување. За жал, овој вид на карцином има огромен број на мутации и денес истражувањата немаат докажано дека ниту една од тие мутации е погодна за целна или биолошка терапија. Но, истражувањата одат понатаму. Денес зборуваме за нов вид на имунолошка терапија т.н. DLL – 3 терапија која многу ќе го промени начинот на размислување кога е во прашање микроцелуларниот карцином. И не само тоа, денес кај пациентите со микроцелуларен карцином каде болеста локално напредувала, односно се наоѓа внатре во самиот граден кош, се применува комбиниран начин на лечење – радиотерапија и потоа лечење со имунолошка терапија, а ако состојбата на пациентот е добра, лечењето се спроведува во комбинација на имунолошка терапија и класична терапија. Почетните резултати кај овие пациенти охрабруваат и сигурен сум дека во следниот период и кај микроцелуларниот карцином добро ќе се позиционираат некои нови видови на имунолошки или целни терапии. Сепак, треба да се каже дека истражувањата во микроцелуларниот карцином не го достигнале се уште нивото како во немикроцелуларниот карцином вели во интервјуто д-р Станетиќ. 

Зошто светот заостанува во истражувањата на новите третмани кај микроцелуларниот во споредба со немикроцелуларниот карцином?

- Многу едноставно – ако претпоставиме дека бројот на заболени е некаде на годишно ниво 1000 откриени, близу 850 до 900 се пациенти со немикроцелуларен карционом. Поради тоа интересот беше повеќе на овој вид на карцином бидејќи тој е далеку почест, дури и кај младите личности непушачи. Често се манифестира и со рани метастази во централниот нервен систем и затоа интересот беше поголем за него. Навистина е тешко кај микроцелуларниот карцином кој има неограничен број на мутации да се одреди една сигурна мутација која ќе биде погодна за терапија. Значи, тој е со голем број мутации и затоа се уште нема доволно резултати кај целната терапија.

Какво е вашето мислење за мНРА вакцината што се развива во Русија за немикроцелуларниот карцином на бели дробови? 

- Мислам дека тоа е иднината, со тоа што зборот вакцина мислам дека не е содветен, бидејќи кога кажуваме вакцина, мислиме на нешто што масовно ќе се применува. Таа индивидуално се прави, за секој пациент поединечно. Се открива генетската малформација, генетската грешка во нашата деоксирибонуклеинската киселина (ДНК) и со оваа вакцина се обидува да се репарира тоа оштетување и да се сопре процесот на настанување на карциномот. 

Значи не е можно иста вакцина да се применува за различни пациенти, туку е индивидуална и затоа е толку скапа. Почетните резултати од истражувањата во Русија, што имав прилика да ги видам, како и истражувањата во Германија кои се многу слични, покажуваат охрабрувачки резултати. Засега, времето кое е потребно за изработка на ваквите индивидуални вакцини трае минимално неколку месеци, мислам дури шест месеци, а вакцинацијата против карциномот трае исто така околу шест месеци. Се разбира, ова се податоци што мене ми се достапни од некои објави и списанија. Лично искуство со сеуште немам за оваа вакцина за белите дробови и немав можност било кој пациент засега да почнеме да го лечиме на таков начин, но убеден сум дека оваа вакцина ќе биде комерцијализирана и погодна за изработка на секој поединечен пациент. Се надевам дека во скоро време веројатно ќе се случи таа да биде подостапна и да не биде само експериментална. 

Можете ли да ни кажете од денешен аспект, пет или повеќе години по епидемијата на Ковид, дали се знае зошто вирусот доведе до масовна белодробна емболија?

- Ковидот остави бројни починати зад себе, остави еден разорен систем и ги покажа сите наши слабости во здравствените системи и како сме ние едно ранливо човештво на еден мал вирус кој се прошири и го парализира практично целиот свет. Промените на бели дробови кои ги гледаме кај пациентите кои имале Ковид најчесто се во облик на фиброза, а фиброзата ако се развие во вистинскиот облик, практично тоа е како белите дробови да се обвиткани во жица. Тие немаат доволно простор да се шират и да се стегаат и таквите пациенти имаат чувство на гушење, многу тешко поднесуваат физички напор и многу брзо им паѓа функцијата на белите дробови, како и кардиолошката функција на десниот дел на срцето. Тоа се пациенти кои практично многу често се во болница и за жал се со доста неизвесна иднина. Причината за самата белодробна емболија кај Ковидот, која беше многу честа, веројатно е во тоа што малите крвни садови биле погодени со емболизација со бурниот воспалителен процес којшто се развивал токму во тој простор меѓу дишните и крвните садови. 

Зошто не беше возможно сите пациенти со Ковид да се третираат со класична вентилација? Едноставно кажано, тој задебелен ѕид меѓу капиларите и крвните садови односно тој простор низ кој се пренесуваат гасовите – кислородот во крвотокот, а јаглеродниот диоксид од крвотокот во белите дробови, бил толку задебелен што дури беше залудно да се вентилира затоа што вентилацијата доведуваше до препреки во облик на тврд ѕид низ кој гасовите не беше можно да поминат. Тоа е патофизиолошки механизам кој доведе до страдање на голем број пациенти, а внатре во тој интерстициум, во тој мал простор е и емболизацијата, крвните садови се често затворани. Кога кажуваме емболизација, од клинички аспект мислиме на масовните белодробни ќелии, меѓутоа ситните емболизации, емболизации во текот на Ковидот исто така ги оштетуваат белите дробови. Тука настана целиот проблем и веројатно тој проблем ќе трае долго до некои слични епидемии или не дај Боже да се повтори нешто слично. 

Каква е постковид ситуацијата со болестите на бели дробови? Постојат ли последици по здравјето на белите дробови во популацијата?

- Не кај сите пациенти кои имале Ковид, тој оставил траги на белите дробови. Само кај еден мал дел од нив се појавуваат болести како фиброза, она што премалку го објаснував. Фиброзата директно ја намалува можноста белите дробови адекватно да се вентилираат, едноставно кажано функцијата на белите дробови драматично опаѓа и такви пациенти има. Но, има и пациенти кои беа погодени на друг начин – некои имаа зафатено и други органи и гледаме дека некои пациенти и после Ковидот имаат јако ослабена срцева функција, некои покажуваат одредени знаци на заборавеност, но, тоа е предмет на истражување. Не можам со сигурност да кажам колкав е тој број на пациенти. Што се однесува на пациентите болни од бели дробови, гледаме дека во постковид ерата имаме значајно поголем број на пациенти со фирбоза на белите дробови отколку што имавме пред Ковидот. 

Какво е вашето мислење за мНРА вакцината против Ковид. Дали вашата секојдневна пракса покажува дека постои корелација меѓу овие вакцини и развојот на карцином во пошироката популација?

- Тоа не е точна констатација. И самиот сум вакцинирам три пати со мНРА. И со оглед дека мНРА имаме и за карцином на белите дробови и за некои други болести, јас сум потполно сигурен во мНРАA вакцината која за време на Ковидот спаси бројни животи. Со оглед на тоа што за време на Ковидот ниту еден  ден не сум бил надвор од работа и бев постојано со пациентите, а немав Ковид, оди во прилог на тоа дека сепак оваа вакцина е делотворна и многу често се злоупотребуваат ситуации во јавноста дека се случил некаков несакан ефект од вакцините. Имајте на ум дека милиони, а некаде и милијарди луѓе беа вакцинирани, а во тоа мноштво на луѓе, поединечните несакани ефекти не се појава, туку статистичка грешка. Навистина мислам дека мНРА вакцинацијата е иднината и за Ковидот или нешто слично на Ковидот, а предмалку зборувавме за мНРА вакцината против карцином на бели дробови, а денес се зборува и за друи болести. Се почесто се споменува дијабетесот бидејќи тоа се болести настанати како резултат на генетски трансформации. 

Општо мислење на лекарите е дека со хемотерапија и радиотерапија се уништува имунолошкиот систем на пациентот. Тогаш се случува првиот карцином да се отстрани, но поради ефектот на терапија на имунолошкиот систем, да се врати со метастази, а што е уште полошо да е отпорен на таа терапија. Нели е подобро да се концентрираме на будење на имунолошките ќелии, т.н. природни ќелии убици, нешто што д-р Патрик Сун Шионг го развива во Америка?

- Уште долго време хемотерапијата и радиотерапијата ќе бидат методи за лечење на карциномите, па и на карциномот на бели дробови. Веќе објаснив – еден значаен дел на пациенти имаат откриени генетски малформации и постои целна терапија за тие пациенти. Има пациенти кои имаат PDL рецептори па се погодни за лекување со имунолошка терапија. Но кај пациентите кои немаат генетска мутација или немаме начин да ја откриеме или не сме ја откриле со генетското тестирање, а немаат PDL рецептори, тогаш хемотерапијата или радиотерапијата или комбинацијата од двете е се уште присутна и е важна. Особено треба да се гледа во таа насока што денес во современото лекување на болестите, хемотерапијата и радиотерапијата добро се комбинираат со имунолошката и целната терапија и даваат извонредни резултати. 

Дали хемотерапијата го уништува имунолошкиот систем? Таа е токсична терапија која ја вбризгуваме во вените на пациентот со намера да ги убиеме ќелиите кои набрзо се множат. Тоа се најчесто ќелии на карциномот, секако и други ќелии кои побрзо се множат како ќелиите на крвта кои може да бидат погодени, па потоа несаканите ефекти од хемотерапијата се намален број на леукоцити, ериторцити, тромбоцити, но таквите несакани ефекти мора да бидат прифатени. Лекарот кој го лечи тој пациент само со хемотерапија или со комбинација од хемотерапија со имунолошка терапија или со некој друг модалитет на лекување, мора да биде подготвен да се носи со тоа. 

Тврдењето дека го ослабува имунолошкиот систем, па карциномот се јавува со метастази, не е точно. Секој карцином кој не се лекува, порано или подоцна ќе создаде метастази. Ако хируршки отстраниме мал карцином кој е со размер од еден до два сантиметри, ткивото е потполно чисто, нема никакви знаци, па дури кај тие пациенти не се препорачува ниту додатна терапија, а после неколку години се јавуваат метастази. Тоа не е друг карцином. Тоа е најчесто развој на ист тумор во една нова форма што се потврдува со хистолошките и генетските анализи.

Уште еднаш да повторам – хемотерапијата била и сега е присутна, секако во новите околности треба рационално да се користи и да се комбинира со другите начини на лекување. Лекувањето на карциномот на белите дробови, па и другите кациономи, некогаш беше многу едноставно. Сме им давале на пациентите речиси иста хемотерапија, а денес за секој пациент поединечно кроиме одело со кое се лекува. Знам сигурно дека голем дел од лекарите се оспособени да се носат со несаканите ефекти и да ги знаат сите можни комбинации кои може да се применат кај пациентите. Кај пациентите не постои универзално правило – една одлука за трајно лекување, тие одлуки се менуваат од ден во ден, од месец во месец според општата состојба на пациентот.

Што препорачувате од палетата на суплементи за пациентите со карцином? Препаратот AHCC кој наводно ги активира природните „ќелии убици“ (не знаеме дали се продава во БиХ, но не е достапен во Македонија) или некој друг суплемент?

- Јас сум тврд застапник на традиционалната медицина затоа што никогаш, а работам повеќе од 40 години, не сум видел успешно излечен пациент со суплементи. Суплементите најчесто се комерцијални, многу добро се продаваат, имаат добра цена, а нивниот удел во лечењето на кацрином, па и на кацриномот на бели дробови е многу неизвесен, бидејќи не постојат сигурни докази дека извесни суплементи делуваат, поточно, оние кои се најскапи. Мојот совет е секогаш пациентите да се држат до правилата на струката, до протоколите коишто се познати на светско ниво, а знам и дека колегите во Македонија секој ден ги отвораат. Порано тие протоколи се менуваа еднаш на 10 години, а сега се менуваат практично секоја седмица. Лекарите знаат дека мора да ги отворат тие протоколи и да ги лечат пациентите по правилата на струката. Ниту во еден од тие протоколи не се споменува ниту една терапија која може да се замени со адевактно фармаколошко лечење.

Кои се современи терапии за емфизема и што реално може да се очекува од лекувањето? Колку е важна раната дијагноза и може ли правовременото лекување да го успори напредокот на боелста? Кој совет би им го дале на таквите пациенти?

- Пушењето е еден од главните причини за настанување на емфиземата и на карциномот, но пред се на емфиземата. Тоа се пациенти кои имаат хронично опструктивна белодробна болест која ги уништува малите дишни патишта и создава одредени балони внатре во белодробниот паренхим, а тие претставуваат место на потполна деструкција на белодробниот паренхим. Колку размерот на тие балони е поголем, толку површината со која пациентот дише е помала и со самото тоа и неговата респиратна резерва е мала. 

Прво, се манифестира во напорот, кога е потребна поголема оксигенација и користење на целокупната површина. Во физичкиот напор ни треба повеќе енергија и повеќе кислород и тогаш дишеме со поголема површина, а тоа пациентите со емфизема многу слабо го толерираат. 

Што да се направи? Треба што порано да се прават квалитетни спирометрии бидејќи пациентите со емфизема тешко одат на лекар. Тие чувствуваат гушење, но тоа го препишуваат на годините, пушењето, седењето и не мислат дека е болест на белите дробови. Единствениот вистински тест со кој може да се открие пореметувањето на вентилацијата внатре во белодробниот паренхим е квалитетната сирометрија која мора да биде направена на вистински начин со квалитетен, баждарен апарат и во присуство на пулмолог и квалитетни и едуцирани медицински сестри и техничари бидејќи тие се исклучителнни важни во изведувањето на целиот тој тест. Раното откривање на пореметувањето на вентилацијата може подоцна да ја успори болеста со престанување на пушењето, употребата на одредени инхалаторни терапии, со промената на начинот на живот и со рехаблитацијата, но не може да ја излечи. За жал, овие пациенти имаат бели дробови, што би кажале ние, кои побрзо стареат отколку самиот пациент. Тоа ги доведува во многу незгодна ситуација. Значи, доколку се открие рано, процесот на старење или губење на белодробната функција ќе биде значително помало отколку ако се препушти болеста до крај. Тоа може да се запре со одредени фармаколошки и нефармаколошкки лекови, но тоа зависи од пациентот кој ако продолжи енормно да пуши, тогаш е потполно бесмислено да му се даваат одредени инхалатори или пумпици кога пушењето ја предизвикува таа хронична инфаламација и предизвикува емфизема. 

Колку точни може да бидат стручните прогнози за прогресија на болеста и како се прават? Колку проценката е субјективна?

- Дијагностиката за опструктивна белодробна болест првично се заснова на субјективното чувство на пациентот, на симптомите кои тој ги манифестира и секако на проценката на белодробната функција која ја утврдуваме со спирометрија. Следењето на терапиското влијание кај пациентот е многу важно. Симптомите се оценуваат преку валидирани прашалници кои се достапни во пулмологијата. Преку тој прашалник, пациентот сам ги искажува симптомите, тие симптоми се бодуваат и таа бодовна скала влијае на проценката за тежината на болеста. Ние во текот на следењето на пациентот ја проверуваме белодробната функција бидејќи е многу важно да се види дали форсираниот еспираторен волумен во првата секунда и понатаму паѓа со вредностите или полека почнува да се стабилизира. Ако прогресивно паѓа, тоа значи дека или лекарот не избрал адекватна терапија или пациентот не ја зема адекватно терапијата или едноставно не пости доволно разбирање бидејќи тоа е болест која многу зависи од дисциплината на пациентот и трпението на лекарот во третирањето на тој пациент.  

Дали престанувањето со пушење има смисла и за пациентите кај кои веќе е дијагностицира болест? Каков совет ќе им дадете на „страствените пушачи“ на кои им е тешко да престатат со пушење, а имаат сериозна дијагноза?

-  Обично тешко може да престанат оние што не добиле тешка дијагноза. Пациентите што добиваат дијагноза карцином на белите дробови во прва фаза по средбата со лекарот, имаат чувство на гризење на совеста бидејќи сметаат дека придонеле за развој на карциномот бидејќи пушеле повеќе цигари. Таа фаза поминува, но остава многу негативни последици кај пациентот. Пациенти со опструктивна белодробна болест, пациенти со артериосклероза, пациенти што се склони на мозочен удар, пациенти што се склони на кардиоваскуларни инциденти, инфаркти, нестабилна ангина пекторис, нарушувања на срцевиот ритам, дијабетес... тоа се пациентите што често се јавуваат меѓу пушачите.

Оттука, советот е многу едноставен - треба да се направи сè што е можно да се престане со пушење.

Колку и да е повторувано, во стручната и во официјалната медицина не постои ниедна статија или објава која покажува некаква корист од пушењето. Според тоа, сите ние заедно - и оние што пушат и оние што не пушат - мора да работиме на тоа бројот на пушачи да се намали. За жал, БиХ, а мислам и Македонија и Србија и сите земји во Западен Балкан, сè уште имаат стапка на пушачи од речиси 50 проценти. Знам дека во БиХ инциденцата е 46 проценти. Тоа е голем процент во однос, да речеме, во Шведска, каде што е 6 проценти. Секако, во БиХ со така висока инциденца на пушачи и бројот на респираторни заболувања, бројот на карциноми, бројот на артеросклеротични промени, инфаркти плус стрес, војна, сиромаштија.... ризиците се мултиплицираат. Според тоа, треба да се престане со пушење.

Фото: фејсбук, МИА архива