Софија, 30 јули 2025 (МИА/БТА) – Мирот не треба да биде резултат на војна, туку на повеќе информации еден за друг. Ова го изјави генералниот директор на БТА, Кирил Валчев, на научната конференција „Културното наследство во дигиталната ера“ денеска во Сала „Акад. Иван Гешов“ во Бугарската академија на науките (БАН).

Ова е веста, која денеска ја избра МИА од сервисот на Бугарската телеграфска агенција (БТА), согласно Договорот за размена на информации и професионална соработка, кој предвидува секој ден националните информативни агенции на Северна Македонија и Бугарија да разменуваат по една вест, која ќе ја објават на својот интернет сајт без промени со изрично посочување и цитирање на партнерот како извор.

Тој ја истакна и најголемата одговорност на новинските агенции – да им овозможат на луѓето ширум светот да се разбираат меѓусебно. „Да се запознаваме и споредуваме не значи само можност за користење добри практики, туку е и гаранција за мир. Можеби нема да се согласуваме, но мора да се почитуваме и да најдеме пат за заеднички живот без војни“, нагласи Валчев.

Според него, дел од оваа одговорност е да се погрижиме денешните вести да не се изгубат, туку да се сочуваат за утре. „Затоа што латинската максима нè учи дека денес треба да биде ученик на вчера. Затоа вестите од вчера се денешната лекција и утрешното сеќавање“, истакна генералниот директор на БТА.

Кирил Валчев посочи дека архивите на БТА вклучуваат билтени и списанија на хартија – приближно 5.300.000 страници (вклучувајќи ги и списанијата на БТА), билтени на микрофилм – близу еден милион, фотоархива – приближно 1.800.000 фотографии, тематска архива на Одделот за референци и информации – документите се организирани во архивски единици, кои содржат исечоци/извадоци од периодичниот печат и емисии на БТА на значајни теми и личности од Бугарија и светот, како и податоци за земјите ширум светот.

Валчев истакна дека формирањето на тематската архива започнува во 1934 година, се систематизира по секторски принцип од 1950 година до денес и се користи при подготовка на информативни материјали на БТА и пребарувања по одредени теми. Архивата содржи приближно 5000 кутии, од кои секоја содржи меѓу 500 и 1000 одделни публикации на хартија со над 500.000 тематски папки и над 250.000 картотеки.

„Кога беа создавани, овие материјали беа вести. Денес тие се сеќавање од вчера и непроценлив извор на историја. Освен тоа, тие се и лекција за нас денес. Затоа носиме одговорност во неколку насоки. Прво – физичкото зачувување“, рече тој.

Генералниот директор на БТА посочи дека во последните четири години БТА вложила големи напори да создаде добри услови за зачувување на хартиените билтени и фотографии до околу 2000 година.

„Хартиените билтени се чуваа на таванот на зградата на агенцијата, изградена во раните 60-ти години – на цементен под или дрвени полици, покриени со прашина и изложени на студ во зима и жештина во лето. Таванот е толку низок што човек може да се движи речиси само ползејќи, пристапот е тежок, а организацијата – немарна. Од почетокот на оваа година, целата хартиена архива е преместена во модерно опремени простории, кои претходно беа ресорниот ресторан на БТА. Архивите сега се подредени во современи шкафови со регулирана микроклима. Милионите фотографии, чувани до неодамна во просторија без климатизација, исто така се преместени и подредени на нови полици во климатизирани простории. За вестите и фотографиите од овој век, кои БТА ги создава во електронски формат, обезбеден е нов простор и двојно архивирање во два различни центри за податоци на државниот системски интегратор „Информациски сервис“, раскажа тој.

Кирил Валчев истакна дека втората насока на работа е дигитализацијата. Во јули, точно пред две години, БТА почна со дигитализација на хартиените билтени и фотографии на хартија или негативи. Планот е во рок од три години да се дигитализираат над 5 милиони архивски единици. Досега, тим од речиси 40 луѓе, кои работат во смени седум дена во неделата (со одмор само навечер), дигитализирале над 3,5 милиони страници билтени, од кои над 2,7 милиони се на хартија (75% од сите) и речиси 800 илјади – на микрофилм (84% од сите), речиси 400 илјади фотографии (близу 62% од планираната количина), рече тој.

Третата насока е обезбедувањето пристап до архивите. Според него, ова има два аспекта. Првиот е физичкиот пристап до хартиените архиви за сите заинтересирани. „БТА создаде посебна сала, која ја нарековме „Читална“, каде што сега секојдневно работат новинари, истражувачи, студенти и граѓани“, појасни Валчев.

Вториот аспект е пристапот до дигитализираната содржина. По ова прашање во моментов се работи и оваа конференција ќе биде многу корисна во тој поглед. Но, во секој случај ќе мора да ги користиме можностите на вештачката интелигенција (ВИ), истакна тој.

„Во врска со тоа би сакал да направам едно отстапување – вештачката интелигенција треба да се користи, а не да се плашиме од неа. Навистина, таа може да биде голема закана во информативната сфера, бидејќи можните последици вклучуваат фабрики за лажни вести, тролови, нови форми на пропаганда, дезинформации, лажни видеа и манипулирани фотографии. Но, ВИ има огромен потенцијал и за вистинските вести. Новинските агенции можат да ја користат за подобрување на својата работа: транскрипции, преводи, креирање бази на податоци. Во соработката меѓу природната интелигенција на новинарите и технологиите е иднината на новинските агенции. Преку новите технологии можеме да ги ориентираме луѓето во океанот од вести, вклучително и од минатото, за да не се „удават“ во него. А најдобриот начин да го сториме тоа е да објавуваме повеќе вести за науката“, рече генералниот директор на БТА.

Според него, пристапот до вестите, вклучително и од архивите, треба да се обезбеди преку сите комуникациски канали, вклучително и социјалните мрежи. Новинските агенции треба подобро да ги користат социјалните и видео платформите, наместо да се натпреваруваат со нив за средства. Според Валчев, агенциите треба да бидат присутни насекаде на интернет и во сите формати – кратки вести, фотографии, видео, аудио, инфографики. „Треба посебно да истакнеме дека треба да обезбедиме вистински вести за младите луѓе преку нови формати и технологии. БТА е добар пример со своето присуство не само на Facebook, X, LinkedIn и YouTube, туку и на Instagram, TikTok и Threads, кои ги користат младите. Претстои да започнеме и со користење на Snapchat, префериран од најмладата публика“, објави тој.

Генералниот директор на БТА истакна дека четвртата насока е почитувањето на авторските права. „Јас самиот сум правник за авторски права и нема да се задржувам детално, само ќе истакнам дека ова е сериозно прашање. Токму заштитата на авторските права е предизвик при дигитализацијата на Тематската архива на БТА, бидејќи таа содржи исечоци од периодичниот печат“, истакна тој.

Петтата насока е популаризацијата на архивите на БТА. Валчев посочи дека тоа се прави на три начини. „Секој ден објавуваме барем по една приказна со вести од соодветниот датум, како и архивски фотографии на социјалните мрежи. Го обновивме списанието за култура, уметност и литература „ЛИК“ во кое објавуваме материјали од архивите на БТА на одредена тема. Од јануари 2024 година, списанието е со слободен пристап – сите изданија од неговото обновување во 2022 година досега можат да се преземат во ПДФ формат од веб-страницата на БТА. Освен тоа, БТА дистрибуира над 300 хартиени изданија бесплатно до библиотеки, културни институции и универзитети. Така, списанието служи и за дигитална писменост на постарите генерации, и за воведување на младите во културното наследство на Бугарија и светот. БТА издаде и книга со вести од својата архива – во неа е вклучена по една вест од Бугарија и светот за секоја година од основањето на агенцијата до 2023 година.

Шестата насока е соработката со други новински агенции, која допрва треба да се развива. БТА има добри основи за тоа, рече генералниот директор на БТА и истакна дека Агенцијата има договори за соработка со 50 национални агенции.

Во моментов, БТА е претседател на Светскиот конгрес на новински агенции, бидејќи во 2019 година во Софија БТА го организираше овој конгрес, посветен на иднината на вестите. БТА е исто така централа и генерален секретар на Асоцијацијата на балканските агенции – Југоисточна Европа (ABNA – SEE). БТА е член на Европската алијанса на новински агенции (EANA). БТА е дел од MINDS International – организацијата на 25 водечки новински агенции во светот за соработка во сферата на информативните услуги. Ова е организација споредлива со „светската Г20“ – вклучува агенции од САД, Канада, Велика Британија, Франција, Шпанија, Италија, Германија, Швајцарија, Индија, Јапонија и Австралија, посочи тој.

„И на крајот уште нешто – ваквите форуми се исклучително корисни, бидејќи самиот факт што го водиме овој разговор, значи дека ништо во светот, вклучително и вештачката интелигенција, не може да ја замени природната човечка комуникација“, рече Валчев.

Како што напиша БТА, сесиите на конференцијата се посветени на културното наследство како онлајн ресурс и на минатото, сегашноста и иднината на енциклопедиите. Меѓу учесниците во дискусиите се Хари Фервајен, генерален директор на Фондацијата Europeana, генералниот директор на Бугарската телеграфска агенција (БТА) Кирил Валчев, кој ќе ја претстави дигитализацијата на архивите на БТА, научници од ИБЦТ-БАН, од Институтот за физикохемија, од Националниот археолошки институт со музеј на БАН, од Софискиот универзитет. Модератори на дискусиите ќе бидат проф. Румјана Прешленова, директор на ИБЦТ-БАН, и Весела Цакова од Институтот за физикохемија на БАН. Конференцијата е свикана во извршување на Националната патна карта за научна инфраструктура ИНФРАМАТ, со финансиска поддршка од Министерството за образование и наука, соопштија од ИБЦТ-БАН.

_______________________________________________________________________________________________________________________________

Медиумската информативна агенција овие текстови ги објавува во оригинална форма, согласно Договорот за размена на информации и професионална соработка меѓу двете национални новински агенции МИА и БТА.