Скопје, 8 март 2026, (МИА) 

Дарко ЈАНЕВСКИ

1940 година е. А можеби и 1942 година. Време на мизерија, на несреќи, на крв, на фронтови, на искасапени тела на млади војници кои лежат по калливите ровови во некои туѓи земји, наместо да седат по парковите во својата земја со девојките. И време е на бегалците. На тие кои бегаат од измачувањата, од логорите, од Гестапо, од смртта. 

Тие двајца се среќаваат во Франција. 1942 година е, и додека на истокот крвта тече во потоци, на западот е мирно. Но, не и за илјадниците како нив. Тие се бегалци, прогонувани од духот на смртта, кои единствено што имаат се малата торба и надежта дека ќе стигнат во земјата на слободата преку океанот. 

Тука, во Париз, градот на љубовта, тие се вљубуваат. И заедно го бараат спасот. Тој е неколку стотина километри подоле, во Лисабон, од каде тргнуваат бродовите кон Америка. Минува уште една година на страв, на беспаќа, на неизвесност, и конечно стигнуваат таму. Двајцата имаат љубов, имаат карти за бродот и пасоши со визи за влез со кои без страв дека ќе бидат вратени, ќе поминат со бродот покрај Статуата на слободата. За некого светот е пекол, а за некого, како нив, тој сега изгледа како крај на една, истовремено страшна, но и бајковита приказна. По сите бегства, прогони, маки и бури, две сродни души, две души кои веќе станале една, ќе ги најдат среќата и мирот. Треба само уште помине ноќта, да дојде утрото, тие да се качат на бродот и тој да тргне. 

Има само една работа што тој не ја знае. Неговата Хелен, долго време е болна. Уште од Париз. Таа има 25, можеби и 30 години, млада е, но тешко болна. Таа успешно го крие тоа, тој понешто насетува, гледа дека одвреме навреме таа е слаба, немоќна, но невремето на бегалската судбина не му дава да го види тоа. Да го сфати, да се соочи со тоа. Вечерта се во Лисабон, бродот утре ќе исплови, тие треба да се на него – среќата е на дофат на раката, таа со насмевка на лицето која ја сокрива болката што и ги искривува усните легнува на креветот од бедната хотелска соба да одмори, да собере сила за утре, ги затвора очите и - умира. А беше толку блиску.

Тој ја гледа, сега сфаќа, сега разбира дека бегајќи од смртта на логорите, не ја видел нејзината смрт од болеста. Одеднаш, за него, светот пропаѓа, бајковитата приказна ја снемува и мрачниот пекол се враќа. Ги става картите и пасошите со визите в џеб, излегува на пристаниптето, го гледа бродот на кој утре требаше да бидат и двајцата и тогаш, му приоѓа на еден друг човек кој, како и него, втрештено гледа во бродот. 

-Сакаш ли две карти и две визи? - го прашува! 

Непознатиот е исто така бегалец. И тој има своја љубов која го чека во собата, а тој, немоќен нешто да стори, зашто нема пари, нема билети, а и да ги има, не вредат зашто нема визи, стои тука, гледа во бродот и во океанот. Има 64 долари, а му требаат 300, влегува во коцкарницата, очаен, губи 59 долари и со преостантите пет застанува на пристаниптето. Тој и неговата љубов се осудени да останат тука, во Лисабон и да чекаат еден ден да бидат прогонети назад, таму каде што ги чекаат логорот и смртта. И тогаш му приоаѓа несреќниот маж на Хелен. Другиот бегалец, со друга љубов, кој за разлика од него, има и билети, има и визи, само што ја нема веќе Хелен.  

-Сакаш ли две карти за бродот и две визи? Не се плаши, не сум полицаец. Имам само еден услов. Вечерва да останеш со мене, не сакам да бидам сам и да ме ислушаш – му вели тој на несреќникот со петте долари в џеб и жена која беспомошно го чека во собата. 

Влегуваат во едно бистро, мажот на Хелен ја почнува приказната, раскажува, остава сведоштвено за двете души, од кои едната веќе заминала, а другата не сака да ја напушти. Хелен е мртва, тоа што тој ќе остане во Лисабон и нема да замине за Америка нема никако да и помогне, ги има билетите, има и пари, може слободно да се качи на бродот и таму, преку океанот да започне нов живот. Зошто да не, живот кој можеби ќе биде среќен. 

Но, тој не го сака тоа. Не сака да ја остави мртвата Хелен, зашто знае дека тогаш телото ќе му замине со бродот, но не и душата. Таа, душата, ќе му остане тука, во собата, покрај оној железен кревет, тие двајца се едно, и ако таа останува тука, тука ќе остане и тој. Слободата, Америка, новиот живот – не му значат ништо без неа. Знае дека еден ден полицијата ќе го уапси, ќе го депортира назад, веројатно ќе заврши во логор, што значи и смрт, зашто веќе е влезен во списите на Гестапо, но тој едноставно не може да ја предаде Хелен. А заминувањето значи токму тоа – предавство. И тој може да предаде се, може да се предаде и себеси, но не може да ја предаде неа. А ако замине и ја остави неа во таа соба, ќе го стори токму тоа. 

И тој раскажува, зборува за нивното заедничко време, за заедничката борба, за двете срца кои биле заедно во тоа време на несреќи и кои, токму затоа што тоа било време на несреќи, токму затоа што биле заедно, се чувствувале среќни. 

Непознатиот слуша, мислите постојано му час тука, час во неговата соба и кон неговата љубов која со неизвесност и загриженост го чека, поминува вечерта, и на крај, утрото, откако мажот ја погребува Хелен, се враќа и му ги дава билетите и пасошите со визите. Се разделува од нив, документите што живот значат, станува, погледнува уште еднаш кон бродот и тргнува по улицата, сам со куферот во рака. Каде? Во Легијата на странци или во смрт? Не знам. Но, меѓу смртта во логор и животот без живот, без душа, го избира второто. Хелен заминала, тој тргнува по неа. Две души и две тела кои станале една душа и едно тело згаснуваат, две други души кои добиваат парче документ со печат на нив добиваат живот. 

Тоа е „Ноќта во Лисабон“ на Ремарк. Можеби не баш умешно и, тоа е сигурно, не сосема, во сите детали, прецизно раскажана од мене, но денеска, кога кога го славите 8 Март, таа „Ноќ“ на Ремарк можеби вреди да ве потсети дека треба да ја славите душата која ве сака, која ќе остане покрај вас и по цена на себеси, која нема да ве напушти дури и кога ќе ве нема, да ја славите душата која ве бдее. Не е битен каранфилот, не се битни букетите, парфемите, бомбониерите во облик на срценца и црвени машни, вечерите во скапи ресторани, не се битни пијанките по рестораните каде ве однеле од работа (кои оваа година отсуствуваат оти, ете белја, празникот се падна во недела), ниту приказните за Роза Луксембург, која на 8 март како датум веќе никој не ја ни споменува, како и приказните за правата на жените кои никој не ги ни спори. Освен доколку си маж, кој решил да стане жена и да влегува во женски соблекувални во продавница за да пробува градници, танги и чевли со високи потпеици, а при тоа, заборавил барем да ја избричи брадата. Битно е нешто друго што не може да ви го земе ни смртта. И кога тоа ќе го имате, кога тоа ќе го постигнете, кога тоа ќе трае секој ден, секој месец, секоја година, кога нема да имаме жени кои се самоубиваат со детенцето, кога нема да имаме насилство врз нив, тогаш кога вашата и сечија приказна ќе остане да се раскажува и по смртта, тогаш празникот 8 Март ја постигнал целта. А дали сте гласале на избори и дали Роза Лускембург го изборила тоа, одамна веќе за овие простори не е важно, зашто е апсолвирано. Да, има земји во кои правата на жените се драстично загрозени. Има и нееднаквост. Но, тоа е борба, и денес, не вреди да се пие и лумпува заради тоа, зашто денес 8 Март треба да го сфатиме не како борба за права, која треба, како и тоа за што погоре зборував, да трае секој час, секој ден, секој месец во годината, туку како нешто сосема друго, нешто побитно, а што, се чини, го има се помалку.  

А, јас, во име на МИА, на сите кои го славите и почитувате 8 Март, во оваа, па и во било која смисла, макар таа била и само колку да се најде повод за да се прославува нешто, си го земам правото да Ви го честитам празникот и да Ви посакам се најубаво. И, сепак, да тркнам и јас да купам цвеќе, за секој случај.