Shkup, 7 mars 2026 (MIA)

Elizabeta Veljanovska - Najdeska

Në prag të 8 Marsit - Ditës ndërkombëtare të gruas, MIA bisedoi me tri gra, udhëheqëse në fushat e tyre për rolin e grave në shoqërinë tonë. Secila nga këndi dhe përvoja e vet flet për gratë dhe si të përballen me sfidat e tyre.

Profesoresha e sociologjisë në Institutin për Kërkime Sociologjike dhe Politiko-Juridike në UKM Ganka Samoillova Cvetanova thekson se çështja e pozitës së grave nuk është vetëm çështje e barazisë gjinore, por çështje e cilësisë dhe pjekurisë së të gjithë shoqërisë.

"Inkurajoj të gjitha organizatat e grave, duke përfshirë komunitetin akademik, të marrin përsipër rolin e grupeve të presionit kur bëhet fjalë për çështjet e grave dhe barazinë gjinore, por jo në mënyrë deklarative, por përmes iniciativave të përcaktuara qartë dhe politikave konkrete që do të sigurojnë përmirësim thelbësor të statusit dhe mbrojtjes së grave në jetesën e përgjithshme shoqërore. Nevojitet koordinim më i madh, veprim strategjik dhe angazhim i vazhdueshëm publik që synon ndryshime institucionale", thekson ajo.

Gjinekologia Dr. Rina Latifi Isaki beson se shoqëria shpesh imponon pritshmëri të larta, sipas të cilave një grua duhet të jetë njëkohësisht nënë e suksesshme, grua e përkushtuar dhe punëtore produktive. Ky model, shprehet ajo, krijon gjendje tensioni të vazhdueshëm dhe ndjenjë faji nëse një nga rolet nuk përmbushet plotësisht.

Roli i gruas, shprehet gazetarja Katerina Neshkova, nuk përcakton kohën në të cilën ajo jeton, por natyrën e saj, anatominë e saj, psikologjinë e saj femërore. "Kryesisht, roli i secilit njeri (qoftë mashkull apo femër) është i njëjtë: të jetojë me ndershmëri, të mos dëmtojë tjetrin, secilit t'i jepet e vetja, thekson ajo.

"Statusi i gruas në shoqëri në masë të madhe reflekton dhe përcakton karakterin e saj – nëse do të jetë paqësore apo e dhunshme, nëse do të kujdeset për mirëqenien e qytetarëve të saj apo do të mbetet indiferente ndaj (pa)barazisë sociale dhe ekonomike, nëse do të funksionojë në mënyrë hierarkike apo do të synojë barazinë. Përvoja e demokracive moderne tregon se aty ku gratë përfaqësohen me të paktën 50 për qind në parlamente, në këshillat rajonale dhe komunale, si dhe në qeveritë dhe poste të tjera ekzekutive, politikat publike synojnë më qartë zhvillimin e arsimit, mbrojtjen e mjedisit jetësor, sigurinë sociale dhe kujdesin për fëmijët, të rriturit dhe personat me aftësi të kufizuara", shprehet profesoresha universitare Ganka Samoilova Cvetanova në deklaratë për MIA-n.

Profesoresha Samoilova Cvetanova gjithashtu thekson se pjesëmarrja e grave në politikë dhe në proceset e përgjithshme shoqërore është veçanërisht e rëndësishme në mjediset pas konfliktit dhe potencialisht konfliktuale – siç është shoqëria maqedonase – sepse ato më shpesh arrijnë të tejkalojnë ndarjet etnike dhe fetare dhe të bashkohen rreth çështjeve me interes të përbashkët, veçanërisht ato që lidhen me mirëqenien e përgjithshme dhe kohezionin shoqëror.

Lidhur me sfidat me të cilat përballen gratë tek ne, ajo shprehet se shoqëria moderne është jashtëzakonisht konkurruese dhe jo rrallë e pamëshirshme kur bëhet fjalë për suksesin dhe fitimin.

"Çdo ditë flasim për gratë lidere, shkencore dhe sipërmarrëse, por si të shtypim një dimension thelbësor – amësinë. Në vend që të njihet si vlerë shoqërore, shpesh perceptohet si pengesë për arritjen e qëllimeve personale dhe profesionale. Paralelisht me këtë, vazhdojmë të jemi dëshmitarë të rasteve kur gratë janë viktima të dhunës në familje, femicidit dhe mbrojtjes dhe parandalimit të pamjaftueshëm efektiv institucional. Pikërisht për këtë arsye, çështja e pozitës së grave nuk është vetëm çështje e barazisë gjinore, por çështje e cilësisë dhe pjekurisë së të gjithë shoqërisë", thekson profesoresha.

Samoillova Cvetanova inkurajon të gjitha organizatat e grave, duke përfshirë komunitetin akademik, të marrin përsipër rolin e grupeve të presionit kur bëhet fjalë për çështjet e grave dhe barazinë gjinore, por jo në mënyrë deklarative, por përmes iniciativave të përcaktuara qartë dhe politikave konkrete që do të sigurojnë përmirësim thelbësor të statusit dhe mbrojtjes së grave në jetesën e përgjithshme shoqërore.

"Nevojitet koordinim më i madh, veprim strategjik dhe angazhim i vazhdueshëm publik që synon ndryshime institucionale", thekson ajo.

Jetojmë në epokë të teknologjive të informacionit dhe komunikimit, të cilat mundësojnë komunikim më të shpejtë, qasje më të lehtë në informacione dhe shpërndarjen e tyre efikase publike. Kjo përparësi, thekson profesoresha, duhet të përdoret për të artikuluar kërkesat, për të mobilizuar mbështetje dhe për të krijuar presion publik që do të kontribuojë në avancimin real të pozitës dhe rolit të grave në shoqëri.

Gjinekologia Dr. Rina Latifi Isaki shprehet se roli i gruas në shoqërinë moderne është proces kompleks dhe shumështresor që kushtëzohet nga faktorë historikë, kulturorë, fetarë dhe socioekonomikë. Gruaja gjatë gjithë historisë, shprehet ajo, ishte më së shpeshti e lidhur me jetën familjare, ndërsa sfera publike dhe profesionale ishte kryesisht territor mashkullor. "Sot, megjithëse ka pasur përparim të rëndësishëm në drejtim të barazisë gjinore, gratë ende përballen me sfida të shumta dhe kufizime strukturore", shton Dr. Latifi Isaki.

Normat tradicionale dhe kulturore, vazhdon ajo, kanë ndikim të rëndësishëm në përcaktimin e rolit të gruas në shoqërinë tonë. Në shumë komunitete, ruhet modeli sipas të cilit gruaja është kryesisht përgjegjëse për kujdesin ndaj shtëpisë dhe familjes, ndërsa realizimi profesional konsiderohet dytësor. Pritjet e tilla sociale, shprehet ajo, shpesh rezultojnë me një barrë të dyfishtë për gruan: ajo njëkohësisht kryen detyrat e punës dhe përgjegjësitë familjare, të cilat në shumë raste nuk njihen dhe vlerësohen sa duhet.

"Shenjat fetare gjithashtu luajnë rol të rëndësishëm në formësimin e qëndrimit ndaj gruas dhe zgjedhjeve të saj të jetës. Megjithëse feja mund të jetë burim i vlerave morale dhe stabilitetit, interpretimet tradicionale të saj ndonjëherë kontribuojnë në kufizimin e autonomisë së grave, veçanërisht në fushën e arsimit, punësimit dhe pjesëmarrjes në jetën publike. Ndikimi i normave fetare shpesh është i ndërthurur me praktikat kulturore, duke krijuar një sistem rregullash shoqërore që formësojnë pozicionin e saj", thekson Dr. Latifi Isaki.

Duke folur për gratë sipërmarrëse, ajo thekson se në shoqërinë moderne një numër gjithnjë e më i madh i grave po bëhen pjesëmarrëse aktive në proceset ekonomike dhe shfaqen si sipërmarrëse. "Sipërmarrësia e grave është faktor i rëndësishëm për zhvillimin ekonomik dhe stabilitetin social. Duke hapur bizneset e tyre, gratë demonstrojnë aftësinë e tyre për të udhëhequr, inovacion dhe për të marrë vendime në mënyrë të mëvetësishme. Megjithatë, edhe në këtë sferë, ato përballen me pengesa specifike, siç janë burimet e kufizuara financiare, mbështetja e pamjaftueshme institucionale dhe ekzistenca e stereotipeve gjinore", shton ajo.

Përveç sfidave ekonomike, gratë përballen edhe me presione psikologjike dhe sociale që rrjedhin nga nevoja për të harmonizuar rolet profesionale dhe private", shprehet Dr. Latifi Isaki. Kështu, shoqëria shpesh imponon pritshmëri të larta, sipas të cilave një grua duhet të jetë njëkohësisht nënë e suksesshme, grua e përkushtuar dhe punëtore produktive. "Ky model, shprehet ajo, krijon gjendje tensioni të vazhdueshëm dhe ndjenjë faji nëse një nga rolet nuk përmbushet plotësisht", shprehet ajo.

Konsideron se është thelbësore që institucionet shtetërore dhe sistemet arsimore të krijojnë politika dhe mekanizma që do të mundësojnë barazi më të madhe gjinore. Kjo, thekson ajo, përfshin qasjen e barabartë në arsim, mbështetjen për punësim, programet e fuqizimit ekonomik dhe mbrojtjen nga diskriminimi. Arsimi, sipas Dr. Latifi Isaki, ka rol kyç në tejkalimin e paragjykimeve tradicionale dhe në formimin e gjeneratave të reja me pikëpamje të ndryshme për rolin e gruas.

"Roli i gruas në shoqërinë moderne nuk mund të shihet vetëm përmes prizmit të traditës, por si proces dinamik që ndryshon së bashku me transformimet shoqërore. Gruaja sot ka të drejtë të zgjedhë – të jetë nënë, profesioniste, sipërmarrëse ose t'i kombinojë të gjitha këto role sipas aftësive dhe dëshirave vetanake. Progresi i vërtetë mund të arrihet vetëm duke respektuar lirinë individuale dhe duke krijuar mundësi të barabarta për të gjithë. Si përfundim, mund të theksohet se roli i gruas në shoqërinë tonë është tregues kryesor i shkallës së zhvillimit demokratik dhe shoqëror. Vetëm përmes avancimit të barazisë gjinore dhe tejkalimit të barrierave tradicionale mund të ndërtohet një shoqëri e bazuar në drejtësi, solidaritet dhe respekt të ndërsjellë", thekson gjinekologia Dr. Latifi Isaki.

Gazetarja Katerina Neshkova shprehet se amvisja përcakton rregullat e lojës që nuk do të lejojnë prishjen e familjes dhe shoqërisë; karrieristi në kompani përcakton rregullat që nuk do të krijojnë kaos që mund të zvogëlojnë produktivitetin; politikani duhet të jetë i vetëdijshëm se morali vjen para interesit.

"Të blesh, të mos shesësh." "Unë jam e vogël, por hija ime është e madhe." Dy fjali. Dy gra – gjyshet e mia. Dy parime jetësore. Dhe – përkufizimi im për atë që do të thotë të jesh grua. Gjyshet e mia kanë jetuar në fillim të shekullit të 20-të. Nga kjo distancë, ata duken të modës së vjetër, të prapambetura, krejtësisht të papërshtatshme për kohën në të cilën realiteti është virtual, ndërsa mundësitë janë të pakufizuara. Ato ishin amvise. Por fjala "vetëm" nuk shkon para kësaj. Në kushtet e luftërave, shpërnguljeve të detyruara, nacionalizimit të pronave dhe duke filluar nga e para, ato lindën dhe rritën nga pesë fëmijë secila, i edukuan, i çuan në këmbë.

Shtëpitë e tyre ishin kuzhina, spitale, shkolla, strehimore dhe ekonomi të tëra... E megjithatë, nuk e mbaj mend kurrë gjyshen time Kata pa flokët e saj të rregulluara, kostum me masë, fustan si në revistë. Dhe bisedat për politikën botërore – serioze, të informuara, të argumentuara. Amvise, po. Por edhe personalitet me qëndrim", rrëfen Neshkova.

Sakrifica pa keqardhje për veten, respektimi i rreptë i rregullave të asaj që është e mirë dhe asaj që është e keqe, vetë-edukimi, vetëdije për rastet shoqërore, mendimi i shprehur qartë dhe me zë të lartë. Dhe e gjithë kjo, pa arrogancë, pa nevojën për të qenë e barabartë me një burrë – por vetvetja, pa dënim, pa komplekse me vlerë më të vogël ose më të madhe, pa nevojën për t'u veshur për të qenë e sigurt, mbështetjen e të dashurve në të gjitha llojet e situatave, vazhdon ajo dhe shton se kjo është pak a shumë jeta, por edhe thirrja e çdo gruaje sot. Dhe jo, shprehet Neshkova, kjo nuk do të thotë se gratë që nuk do të krijojnë familje, ose nuk do të kenë fëmijë, ose janë të angazhuara vetëm në karrierën e tyre profesionale, nuk janë gra ose nuk janë të suksesshme.

Gazetarja Katerina Neshkova shprehet se amvisja përcakton rregullat e lojës që nuk do të lejojnë prishjen e familjes dhe shoqërisë; karrieristi në kompani përcakton rregullat që nuk do të krijojnë kaos që mund të zvogëlojnë produktivitetin; politikani duhet të jetë i vetëdijshëm se morali vjen para interesit. Stozher. Vertikale morale. Personalitet që vendos kufij – në shtëpi, në zyrë, në hapësirën publike", shprehet Neshkova.

Sipas saj, nuk guxojmë ta lejojmë veten të tërhiqemi nga disa lëvizje moderne që vazhdimisht e vendosin një grua në një lloj shiriti – të bëhet burrë (sinkir vetëm ashtu do të jetë e barabartë), të bëhet e paskrupullt dhe e fortë fizikisht (sinkir gjithçka duhet të bëjë vetë dhe nuk duhet të kërkojë ndihmë), të jetë konstante si në pistë mode (sinkir vetëm e tillë meriton të shihet dhe të dëgjohet), e veçanërisht të mos lejojmë të na vendosin në një grup grash-jogrash", shprehet ajo.

As burrat, thekson Neshkova, nuk janë armiqtë tanë. "Të ndryshëm, po. Kundërshtuar – jo. Komplementarë. Mos lejo që gruaja të jetë ujk i një gruaje! Vetëm në këtë mënyrë do të krijohet shoqëri në të cilën nuk ka asnjë dënim, ndërsa të rrezikuarit, të lënduarit, të keqtrajtuarit, viktimat e dhunës në familje ose të mobingut do të mbrohen me kohë", thekson gazetarja Neshkova.

Ajo arrin në konstatimin se roli i gruas nuk përcakton kohën në të cilën ajo jeton, por natyrën e saj, anatominë e saj, psikologjinë e saj femërore. "Kryesisht, roli i secilit njeri (qoftë mashkull apo femër) është i njëjtë: të jetojë me ndershmëri, të mos dëmtojë tjetrin, secilit t'i jepet e vetja", thekson Neshkova.

Foto: Arkivi privat i Prof. Ganka Samoilova Cvetanova, dr. Rina Latifi Isaki, Katerina Neshkova