MUNGESA E KARNITINËS PALMITOILE TRANSFERAZËS II – FORMA MIOPATIKE/ CARNITINE PALMIOYL TRANSFERASE II DEFICIENCY, MYOPATHIC FORM

ICD-10 Е71.3

PREVALENCA Në literaturë janë raportuar rreth 300 raste të formës miopatike, por ky numër mund ta nënvlerësojë prevalencën e vërtetë të sëmundjes.

HYRJE

Forma miopatike e mungesës së karnitinës palmitoile transferazës II (CPT II), një çrregullim metabolik i trashëguar që ndikon në oksidimin mitokondrial të acideve yndyrore me zinxhir të gjatë (LCFA), është forma më e zakonshme e rëndë e mungesës së CPT II. Forma miopatike ndikon në mënyrë specifike në funksionin e muskujve skeletorë. Mungesa e CPT II ndodh për shkak të mutacioneve në gjenin CPT2, i cili kodon enzimën CPT II. Kjo enzimë luan një rol kyç në transportin e acideve yndyrore me zinxhir të gjatë në mitokondrie, ku shpërbëhen për të çliruar energji. Kur kjo enzimë mungon ose nuk funksionon siç duhet, trupi nuk mund të përdorë në mënyrë efektive yndyrnat për energji, veçanërisht gjatë periudhave të urisë ose aktivitetit fizik që çon në dobësi të muskujve. Mosha e fillimit të sëmundjes varion nga 1 deri në 61 vjeç, ku 70% e rasteve regjistrohen fillimisht në fëmijërinë e personave të prekur. Sëmundja është më e shpeshtë te meshkujt.

ETIOLOGJIA

Forma miopatike e mungesës së karnitinës palmitoile transferazës II trashëgohet në mënyrë autosomale recesive, që do të thotë se një person duhet të trashëgojë dy kopje të gjenit të mutuar CPT2 (një nga secili prind) për të zhvilluar këtë çrregullim. Defekti në gjenin CPT2 rezulton me reduktim ose mungesë të aktivitetit të enzimës CPT II, gjë që dëmton transportin e acideve yndyrore me zinxhir të gjatë në mitokondrie për t'iu nënshtruar beta-oksidimit. Ky defekt çon në paaftësi për tu gjeneruar energji e mjaftueshme nga yndyrnat, veçanërisht gjatë periudhave të stresit fizik ose agjërimit, të cilët shpesh janë nxitës/shkaktarë të shfaqjes së simptomave te personat e prekur nga kjo sëmundje. Tek individët që jetojnë në rajonin e Evropës veriore, variantet patogjene p.Ser113Leu, p.Pro50His dhe p.Lys414ThrfsTer7 gjenden më së shpeshti, ndërsa te japonezët varianti p.Phe383Tyr duket se ka prevalencën më të lartë. Te personat që jetojnë në rajonin e Kaukazit, mutacioni më i zakonshëm (60%) është mutacioni p.Ser113Leu, i cili çrregullon stabilitetin e enzimës.

SIMPTOMAT DHE DIAGNOSTIKIMI

Forma miopatike e mungesës së karnitinës palmitoile transferazës II karakterizohet nga dobësia mbizotëruese e muskujve dhe intoleranca ndaj stërvitjes. Simptomat kryesore janë:

•  dhimbja muskulore (mialgji) – shpesh e shkaktuar nga aktiviteti fizik ose agjërimi;
•  dobësia muskulore – mund të jetë e lehtë deri në mesatare, me episode të dobësisë më të theksuar gjatë stresit ose stërvitjes;
•  rabdomioliza – në raste të rënda, ndodh shkatërrimi i muskujve, që çon në lëshimin e fibrave muskulore në qarkullimin e gjakut të cilat mund të shkaktojnë dëmtim të veshkave (rritje ekstreme e kreatinë fosfokinazës në serum - CPK) dhe mioglobinuri (në 75% të rasteve), ose insuficiencë renale (në 8-25% të rasteve, por rrallë lindë nevoja për dializë);
•  intoleranca ndaj stërvitjes/ushtrimeve – vështirësi gjatë aktiviteteve që kërkojnë qëndrueshmëri, veçanërisht ato që përfshijnë sforcim të zgjatur fizik;
• episodet e ngërçeve muskulore dhe lodhja – sidomos pas aktivitetit fizik të zgjatur;
• shfaqjet me sëmundje virale interkurente;
• mioglobinuria - prania e mioglobinës në urinë, e cila mund të çojë në errësimin e urinës gjatë një episodi të shkatërrimit të muskujve.

Simptomat variojnë për nga serioziteti i tyre; disa persona mund të përjetojnë episode vetëm pas stërvitjes së zgjatur ose gjatë periudhave të agjërimit. Diagnoza e formës miopatike të mungesës së karnitinës palmitoile transferazës II zakonisht përfshin kombinim të vlerësimit klinik, testeve laboratorike dhe analizave gjenetike:

•  historia klinike dhe simptomat – historia e detajuar e intolerancës ndaj stërvitjes, dhimbjes muskulore dhe episodeve të shkatërrimit të muskujve (rabdomiolizës) është thelbësore për të dyshuar për praninë e këtij çrregullimi;
• analizat e gjakut – analizat e gjakut mund të tregojnë nivele të rritura të enzimave të muskujve, siç janë kreatinë kinaza (CK) dhe laktat dehidrogjenaza (LDH), gjatë episodeve të dëmtimit të muskujve; mund të kontrollohen edhe nivelet e karnitinës në serum;
•  testet e urinës – mioglobinuria (prania e mioglobinës në urinë) është karakteristike për rabdomiolizën, e cila shpesh paraqitet gjatë një episodi akut;
• spektrometria e masës së njëpasnjëshme e acilkarnitinave të serumit ose plazmës, e ndjekur nga analiza e mutacioneve dhe matjet e aktivitetit të enzimës CPT2 në limfocitet qarkulluese të freskëta, muskuj ose fibroblaste;
• testimi gjenetik – konfirmimi i diagnozës zakonisht bëhet përmes testimit gjenetik për të identifikuar mutacionet në gjenin CPT2;
•  biopsija e muskujve – në disa raste, biopsia e muskujve mund të kryhet për të vlerësuar funksionin mitokondrial dhe për të konfirmuar diagnozën, megjithëse kjo metodë invazive është pjesërisht e panevojshme si pasojë e disponueshmërinë në rritje të testimit gjenetik.

PASOJAT

Me menaxhimin e duhur, personat me formën miopatike të mungesës së karnitinës palmitoile transferazës II mund të bëjnë jetë relativisht normale, megjithëse zakonisht kanë kufizime në aktivitetin fizik. Gjithashtu, si faktorë shkaktarë shfaqen stresi, temperaturat e ulta, anestezia e përgjithshme, mungesa e gjumit dhe gjendjet që zakonisht shoqërohen me rritjen e varësisë së muskujve nga metabolizmi i lipideve. Ndonjëherë dëmtimi i veshkave i shkaktuar nga nefriti intersticial me nekrozë tubulare akute mund të arrijë deri në fazën përfundimtare ku lindë nevoja për trajtim me dializë. Episodet e rënda të rabdomiolizës mund të jenë kërcënuese për jetën nëse nuk trajtohen në kohë, por shumica e personave me formën miopatike kanë një rezultat afatgjatë të mirë.

TRAJTIMI

Aktualisht nuk ka një kurë specifike për formën miopatike të mungesës së karnitinës palmitoile transferazës II, por fokusi është në menaxhimin e simptomave, parandalimin e episodeve dhe rritjen e metabolizmit të energjisë përmes:

• manipulimit të dietës – një nga strategjitë kryesore të trajtimit është rregullimi i dietës për të shmangur agjërimin dhe për të siguruar marrjen e vazhdueshme të glukozës; një dietë me shumë karbohidrate dhe me pak yndyrë mund të ndihmojë në reduktimin e nevojës për oksidim të acideve yndyrore gjatë periudhave stresuese;
• suplementimit me L-karnitinë dhe terapisë dietike anaplerotike me triheptoinë – rekomandohet shpesh sepse karnitina luan një rol kyç në transportin e acideve yndyrore në mitokondrie; plotësimi me karnitinë mund të ndihmojë në përmirësimin e aftësisë së trupit për të përdorur yndyrën për energji;
•  shmangies së agjërimit – pacientët zakonisht këshillohen të shmangin agjërimin e zgjatur, veçanërisht gjatë natës, për të zvogëluar rrezikun e nxitjes së simptomave; vaktet e rregullta me marrjen adekuate të karbohidrateve janë të një rëndësie të veçantë;
•  aktivitetit fizik adekuat – pacientët duhet të rregullojnë aktivitetin e tyre fizik për të shmangur sforcimet e tepruara pasi aktiviteti fizik intensiv mund të shkaktojë episode të dhimbjeve muskulore ose rabdomiolizës;
• trajtimit akut – në rastet e rabdomiolizës akute mund të lindë nevoja për hospitalizim, terapi me lëngje intravenoze dhe monitorim të funksionit të veshkave sepse shkatërrimi serioz i muskujve mund të çojë në dëmtim të veshkave.