Shkup, 4 shtator 2026 (MIA) –

Darko JANEVSKI

Sot është 3 shtatori. Dita e rrëmbimit të Mis Stounit në vitin 1901, për të cilën gjysmë dekade më vonë u xhirua filmi kult. Në kohën kur u xhirua filmi „Mis Stoun“, Petre Prliçko ishte 51 vjeç, ndërsa Mandana i vërtetë në kohën e aferës „Mis Stoun“ ishte 26 vjeç. Në film, Prliçko vdes duke u përpjekur ta shpëtojë Mis Stounin, ndërsa realiteti është se Mandana i çoi Mis Stounin dhe Katerina Cilkën në Strumicë, kur ato u liruan (aty ishte edhe Qoseja), pas së cilës jetoi edhe një vit e gjysmë dhe vdiq në shtator të vitit 1903, pas Kryengritjes së Ilindenit.

„Maqedonasit dinë shumë pak për të afërmin tim“, thotë Pero Mandallov, nipi i çetnikut legjendar. Arsyeja për këtë ndoshta qëndron në faktin se ai ishte në çetën e Hristo Çernopeevit, i cili për historinë zyrtare maqedonase nuk bën pjesë në grupin e personaliteteve të preferuara, shpjegon Mandallov, duke ofruar fakte pak të njohura për jetën e paraardhësit të tij, por edhe për të gjithë familjen Mandallov.

„Filmi „Mis Stoun“, në disa pjesë e pasqyron të vërtetën për atë që i ndodhi stërxhaxhait tim, por ka pjesë që devijojnë nga ajo, të cilat ndoshta janë bërë për një përshtypje më të madhe. Për shembull, në film, Mandana, të cilin e luan Petre Prliçko, dhe të cilit i jam thellësisht mirënjohës për atë që ka bërë në film, vdes gjatë një sulmi të askerit (ushtrisë) turk, ndërsa amerikania dhe Katerina Cilka janë ende me çetnikët. Atëherë, gjoja e prekur nga vdekja e Mandanës, Mis Stouni vendos ta shkruajë letrën me të cilën i bind miqtë e saj dhe autoritetet turke se është gjallë, pas së cilës këta paguajnë paratë e kërkuara për shpërblim. Në realitet, Mandana, i cili me të vërtetë ishte ngarkuar të kujdesej për dy gratë gjatë kohës që ishin të rrëmbyera, vdiq një vit e gjysmë pasi dy gratë dhe vajza e porsalindur e Katerinës, Elena, u liruan në Strumicë“, shpjegon Pero Mandallov, stërnipi i njeriut, figura e të cilit u përjetësua në një prej filmave më të mirë maqedonas, „Mis Stoun“

Millan Delçev, vëllai i Goce Delçevit (majtas), Mandana (në mes) dhe, krejt djathtas, një person i panjohur. Fotografia daton nga viti 1901.

Në vitin 1901, në TMORO mendohej se si të siguroheshin para me të cilat do të blihej armë. Për këtë, Jane Sandanski në kujtimet e shkruara nga Ljubomir Miliçev thotë:

„Tek unë dhe Çernopeevi u pjek ideja që të rrëmbenim dikë për të marrë shpërblim. Shkova në Dupnicë dhe me Çernopeevin menduam të rrëmbenim një bej – Sulejman beun, djalin e pashait të Xhumajës…“

Plani dështoi, kështu që i dyti në listën e rrëmbimeve ishte protestanti doktor Haus, por edhe kjo ide dështoi.

„Mësuam se në atë kohë kishte ardhur një amerikane, me emrin Mis Stoun. I thashë Çernopeevit dhe ai u pajtua që ta rrëmbenim“, kujtonte Sandanski.

„Në Kujtimet e Sandanskit, Mandana nuk përmendet ndër rrëmbyesit, por në atë grup e përmend Angel Dinev në „Epopeja e Ilindenit“. Nga ajo që di unë, mund të pohoj me siguri se paraardhësi im ishte ndër ata që e kryen rrëmbimin“, thotë Pero Mandallov, i cili i jep të gjitha meritat Petre Prliçkos, por thekson se është e paimagjinueshme që në një shtet të dihet shumë më pak për personazhin e vërtetë sesa për aktorin që e ka luajtur atë personazh. „Ashtu siç është e paimagjinueshme që ky njeri të mos ketë asnjë përmendore, asnjë bust dhe që asnjë rrugë të mos jetë emërtuar me emrin e tij“, shton Mandallov.

VRASJA E HALLVAXHIUT

Emri i vërtetë i Mandanës është Stefan Mandallov. Lindi në fshatin Stojakovë, pranë Gjevgjelisë, më 11 dhjetor 1875. Ishte i biri i Tanos dhe Vekisë. Në Stojakovë u vendosën një brez më herët, kur në fshat erdhi Gogo Menkavçin, i cili, sipas Risto Stamkovit, autorit të monografisë „Stefan Mandallov-Mandana“, bleu disa buaj për ta punuar tokën më mirë. Meqë bualli në turqisht quhej „mandana“, në familje u përhap kjo nofkë, e cila më vonë u bë e famshme.

Në vitin 1894, Stefani u martua me Fidana Gjorgjedelevën, me të cilën pati katër fëmijë. Shpejt Stefani u bë anëtar i zyrës lokale të TMORO-s në Stojakovë, ndërsa në vitin 1897 u largua si mësues në fshatin Sermenin (në malin Kozhuf), ku menjëherë vendosi lidhje me komitetin lokal atje. Në shkurt të vitit 1901, pranë fshatit u vra një turk hallvaxhi. Kjo e rriti praninë e patrullave turke në rajon, ndërsa më 15 shkurt një grup zaptish erdhi edhe në shtëpinë ku jetonte Stefan Mandallov-Mandana. Atëherë ai iku në çetën e Hristo Çernopeevit, ndërsa ja si e ka shënuar ngjarjen Risto Stamkovi, sipas rrëfimit të Gjorgje Mandallovit, djalit të Stefanit:

„Stefani tashmë kishte dëgjuar për arrestimet në rrethinë. Mendoi se zaptitë kishin ardhur për të, ndaj filloi të mendonte një plan se si të arratisej. I priti zaptitë me shumë mirësjellje, ndërsa zonjës së shtëpisë i urdhëroi të përgatiste hallvë. Ndërsa hallva po skuqej, ai u kërkoi falje mysafirëve që ta lironin për një moment për shkak të nevojës për të kryer nevojat personale. Kryesuesi i grupit u pajtua, por bashkë me mësuesin doli edhe njëri nga zaptitë për të njëjtën nevojë. Pasi Stefani vuri re se zaptia e kishte lënë pushkën, u hodh në përroin aty pranë dhe filloi të ikte.“

Kështu Mandana u gjend në ilegalitet dhe, 15 ditë pas arratisjes nga zaptitë, në fund të shkurtit ose në fillim të marsit të vitit 1901, iu bashkua çetës së Hristo Çernopeevit, me të cilin njihej edhe më parë.

Në atë kohë, në fshatin Leshllo, në zonën e Gorno Xhumajës, në shtëpinë e Sando Kitinovit, u zhvillua një takim ndërmjet Goce Delçevit dhe Jane Sandanskit, ku u diskutua edhe për rrëmbimin e ndonjë personi të rëndësishëm. Goce Delçevi fillimisht nuk pajtohej me idenë, duke pasur frikë nga komprometimi i Organizatës, por më pas u pajtua, me kusht që „me të zënët të sillej në mënyrë humane“ (Dr. Manoll Pandevski, „Jane Sandanski dhe Mis Stoun“).

Prof. dr. Vlado Kartov, në veprën për Sava Mihajllov-Savën, bashkëpunëtor i Sandanskit dhe Çernopeevit dhe një prej pjesëmarrësve në të gjithë ngjarjen me Mis Stounin, e ka përshkruar Mandanën pikërisht ashtu siç na e paraqiti edhe Prliçko – i dashur ndër komitët, gazmor, i hareshëm, me talent për këngë dhe për imitimin e zogjve.

„Në çetë e quanin edhe me nofkën doktor, sepse mund të shëronte duke përdorur ilaçe popullore të ndryshme, çajra e të ngjashme. Talentin për shërim e kishte trashëguar nga nëna e tij Vekia“, thotë Pero Mandallov, i cili edhe vetë e ka të njëjtin talent.

Rrëmbimi i Mis Stounit dhe Katerinës u krye në vendin „Shkalla e mbështetur“, në rrugën Bansko-Razllog. Atëherë fillon bashkëjetesa gjashtëmujore e grave dhe komitëve, ndërsa gjatë këtyre muajve Katerina Cilka lind. Vajza e saj mori emrin Elena. Mandana u lidh veçanërisht me vogëlushen, ndërsa Dilber Atanasi, çetnik, e rrëfente këtë kështu:

„Konkurronim se kush do ta mbante më shumë foshnjën. Më i dashuri nga të gjithë ishte Stefan Mandallovi. Ai dinte më së miri ta qetësonte dhe në duart e tij fëmija nuk qante kurrë. Vazhdimisht i thoshte: ‘Rri te gjyshi, rri!’ Ndërsa, i shkreti, ishte vetëm 26 vjeç. Një ditë, kur po kalonim nëpër një shteg të ngushtë pranë një greminë, ai rrëshqiti me fëmijën në krahë dhe u zhduk në humnerë. Të gjithë u frikësuam dhe menduam se prej tyre nuk kishte mbetur asgjë. Por, në fund të humnerës ai ishte përkulur mbi fëmijën dhe përsëri i thoshte: ‘Rri te gjyshi, rri!’ Ishte i gjithë i gërvishtur dhe i gjakosur, por fëmijës nuk i kishte ndodhur asgjë.“

AS NJË LIRË PËR VETE

Në shkurt të vitit 1902, pas gjashtë muajsh, më në fund u arrit marrëveshja për shkëmbimin: Mis Stouni, Katerina dhe e vogla Elena u liruan për 14.500 lira turke. Gratë duhej të dërgoheshin në Strumicë. Për këtë Dilber Atanasi ka shkruar:

„Në mbrëmjen e 22 shkurtit 1902 u nisëm me gratë. Frynte erë e fortë. Rruga ishte pothuajse e pakalueshme. Duhej ta kalonim lumin Strumë, i cili ishte shumë i fryrë. Në anën tjetër të lumit na prisnin disa fshatarë që duhej të na kalonin. Fillimisht kaluam kalin mbi të cilin hipte Mis Stouni. Stefan Mandallovi, i cili nuk e lëshonte fëmijën, gjithashtu e kaloi me sukses lumin. Të gjithë ishim lagur deri në fyt. Dridheshim nga të ftohtit.“

Herët në mëngjesin e 23 shkurtit 1902 (e diel), grupi mbërriti në fshatin Gradoshorci. Këtu komitët u përshëndetën me gratë dhe foshnjën, pas së cilës u zhdukën në pyll. Mis Stouni dhe Katerina hynë në Strumicë, me çka përfundoi e gjithë odiseja.

Stefan Mandallovi dhe grupi u drejtuan drejt fshatit Niviçino, ku u njoftuan se në Kosturinë i priste Goce Dellçevi. Vojvoda i famshëm dhe Mandana njiheshin prej më parë dhe, sipas të gjitha të dhënave, Dellçevi tek ai shihte një bashkëpunëtor të mirë.

Paratë e shpërblimit u shpërndanë dhe u shpenzuan nën mbikëqyrjen e rreptë të Dellçevit (një pjesë e këtyre parave u përdor edhe për atentatet e Selanikut). Pjesëmarrësit kryesorë në të gjithë aferën nuk morën asnjë lirë. Krste Asenovi, për të mbijetuar disa javë në Sofje, mori para nga nëna e tij. Çernopeevi vetëm pas shumë bindjeve nga Goce Dellçevi pranoi 5 lira për t’i çuar në shtëpi dhe për të mundur që me gruan dhe familjen ta priste Pashkën e vitit 1902. Jane Sandanski nuk donte as të dëgjonte për

shpërblim. Duke e ditur se në çfarë varfërie jetonte babai i Sandanskit, Ivani, ish-bartës i flamurit në Kryengritjen e Kresnës, Dellçevi i dërgoi pesë lira përmes Nikolla Maleshevskit. Të gjithë pjesëmarrësit e tjerë në aferën „Mis Stoun“, me urdhër të Goce Dellçevit, morën nga një revolver.

Edhe familja e Mandanës ishte në gjendje të keqe materiale. Fundin e dimrit të vitit 1902 ai e priti në çetën e Çernopeevit. Nga ajo periudhë ndoshta daton edhe fotografia e tij me vëllanë e Goce Dellçevit, Millan Delçevin. Më pas, me sa duket për shkak të problemeve me autoritetet bullgare, Mandana u internua në Bullgarinë veriperëndimore. Prej atje, më 15 maj 1902, i dërgoi një letër Goce Dellçevit, në të cilën kërkon ndihmë, jo para, por që Goce të ndërhyjë te miqtë e tij dhe t’i gjejë ndonjë punë, në mënyrë që të mund të ngrihej përsëri në këmbët e veta dhe jo vetëm të ushqente gruan dhe fëmijët, por edhe ta ndihmonte materialisht organizatën.

Sa dimë, nuk ka të dhëna se çfarë ndodhi në të vërtetë me Mandanën gjatë asaj periudhe, përveçse nga letra drejtuar Goce Dellçevit bëhet e qartë se, kur përfundoi afera Mis Stoun, atë filloi ta rëndonte dëshira për familjen dhe shqetësimi se si gruaja e tij po ia dilte dhe po jetonte me fëmijët. „Te njeriu i martuar, patriotizmi mbytet për shkak të gjendjes së dëshpëruar të fëmijëve“, i ankohet Mandana Goce Dellçevit.

„VRITMË!“

Kjo vazhdon deri në vendimin e Kongresit të Selanikut për ngritjen e kryengritjes, në janar të vitit 1903, kur çeta e Çernopeevit fillon përgatitjet. Pasojnë disa muaj me hyrje të vazhdueshme në Maqedoni, beteja me turqit dhe kthime në Bullgari për plotësimin e humbjeve. Gjatë gushtit, pas fillimit të Kryengritjes së Ilindenit, në një betejë pranë maleve të Osogovës, çeta humbi 25 komitë, ndërsa i gjithë reparti 65 persona. Pasoi një kthim i ri në Bullgari, pas së cilit, më 28 gusht 1903, Mandana, si anëtar i repartit të bashkuar të përbërë gjithsej nga pesë çeta nën udhëheqjen e kapitenit Gjorgji Trençev nga zona e Petriçit, u kthye për herë të fundit në Maqedoni. Reparti lëvizte në zonën e Koçanit, në drejtim të malit Pllaçkovicë. Më 5 shtator, reparti u zbulua pranë Novosellës së Koçanit dhe filloi një luftë që zgjati 12 orë. Ushtria turke ishte superiore dhe, për më tepër, lëshoi edhe ujërat nëpër fushat e orizit, për shkak të së cilës lëvizja e kryengritësve u vështirësua. Në këto kushte, çetat filluan të tërhiqeshin në drejtimin nga i cili kishin ardhur.

Më 6 shtator 1903 shpërtheu një stuhi e fortë malore. Në kujtimet e Kiril Përliçevit (një tjetër personalitet i hedhur poshtë nga historia e deritanishme maqedonase), i biri i Gligor Përliçevit, dita e fundit e jetës së Mandanës përshkruhet kështu:

„Ra një shi i rrëmbyeshëm. Na u dha urdhër të tërhiqeshim. Mezi kaluam gjysmë kilometri dhe humbëm lidhjen me të tjerët. Me kapitenin Trençev dhe Stefan Mandallovin kishim mbetur rreth 80 veta. Rrotulloheshim në rreth – nga cilado anë të shkonim, ktheheshim në të njëjtin vend. Jepnim shenja, por më kot. U nisëm përsëri. Hymë në një shkurre të dendur, në një tatëpjetë, nuk shihnim as gishtin para syve. Për njëzet minuta u përpoqëm të dilnim, derisa përmes një fieri u ngjitëm lart. Atëherë në largësi pamë dy pika të ndritshme. Stefan Mandallovi, të cilin e quanin doktor, tha se ato ishin zjarre pranë dy kullave, në të cilat kishte jo më shumë se një togë turke. Stefani kishte kaluar nëpër atë rrugë edhe në raste të tjera. Kur të arrijmë te kullat, do ta sulmojmë askerin brenda, na tha. Të arrijmë deri atje, pastaj do të shohim nëse do të sulmojmë apo jo, iu përgjigjëm. U afruam me kujdes te kullat, kaluam mes tyre, dolëm në një rrafshinë dhe prej këtu kishte tri rrugë – të gjitha çonin në veri.

Dhe ndërsa po mendonim se nga cila rrugë të tërhiqeshim, Mandallovi dërgoi disa djem që të rrethonin njërën prej kullave. Jo shumë më vonë u dëgjua një e shtënë. Pasoi edhe një tjetër. Mandallovi lëshoi një klithmë të dhimbshme. Menjëherë vrapuam drejt tij, por ai tashmë kishte rënë. ‘Doktor, çfarë ndodhi?’, thirrëm. ‘Më lini, më kanë plagosur rëndë’. E ngritëm. Kaluan edhe 30-40 hapa. Që ta kishte më lehtë, ia morëm pushkën, revolverin, fishekët, por nuk mundi të qëndronte dhe ra. Na kërkoi ta vrisnim, por ne nuk mund ta bënim këtë, sepse e shihnim se ora e fundit po i afrohej. U përshëndetëm me të dhe e lamë.“

Kështu përfundon jeta e Mandanës. Pesëdhjetë e pesë vjet më vonë, publiku i gjerë maqedonas, por edhe ai jugosllav i asaj kohe, pati mundësinë të shihte në ekran një pjesë të jetës së tij. Pak e zbukuruar, por gjithsesi mjaft e fuqishme për të na e paraqitur këtë njeri.

VËLLAI I STEFANIT, MITO, PJESËMARRËS NË ILINDEN, VDIQ NË VARFËRI NË VITIN 1957

Anëtar i TMORO-s, përgjegjës për ruajtjen dhe shpërndarjen e armëve në Stojakovë, ishte edhe xhaxhai i tij Nikolla Gogo Mandallov, i cili pas aferës së Selanikut në vitin 1901 u dënua me 14 muaj burg në „Jedi Kule“ në Selanik.

Vëllai i Stefanit, Dimitër-Mito, ishte pjesëmarrës në Kryengritjen e Ilindenit, i cili në çetën e Kosta Popes nga zona e Gjevgjelisë luftoi në Krushevë. Në nisje çeta numëronte shtatëdhjetë luftëtarë, ndërsa eposin e Krushevës e mbijetuan vetëm dhjetë prej tyre, ndër të cilët edhe vëllai i Stefanit, Mito. Edhe pse pjesëmarrës në Ilinden, ai vdiq në varfëri të madhe në vitin 1957. Interesante janë kujtimet e djalit të tij, Filo, i cili tregonte se pas pushtimit bullgar në vitin 1941, babai i tij Mito shkoi te administratori i rrethit për t’i paraqitur dëshmi se kishte marrë pjesë në krijimin e Republikës së Krushevës. Një nëpunës me emrin Davitko, kur e pa dëshminë, i tha: „Mirë, Mito, çfarë do tani? Këtu shkruan se ke luftuar për Maqedoninë, jo për Bullgarinë“. Kështu Mito u kthye në shtëpi duarbosh.

Kushëriri i Stefan Mandallovit, Filipi, ishte anëtar i çetës së vojvodës së famshëm gjevgjelias Leonid Jankovit, ndërsa një prej aksioneve në të cilat ai mori pjesë ishte eliminimi i spiunit Hristo Kostadinçev.

E veçantë është historia e djalit të Stefan Mandallov-Mandanës, Stojanit, i lindur në vitin 1897, i cili ishte vojvodë autonomist nga Gjevgjelia dhe u vra nga autoritetet pushtuese serbe në vitin 1933. Vdekjen e tij, gazeta e emigracionit maqedonas në Bullgari e përcolli me fjalët: „Vdekje heroit maqedonas“!

„Ai nuk është i fundit nga familja që pati probleme me autoritetet në këtë territor. Qetësinë familjare nuk e gjejmë as pas vitit 1945, kur Iljo Mandallovi u ndoq, u arrestua dhe u dënua si anëtar i një grupi të VMRO-së, së bashku me nëntë persona të tjerë nga Stojakova“, thotë Pero Mandallov, duke përsëritur edhe një herë se ky shtet, më në fund, duhet t’i japë nderimin e duhur Mandanës.

Letra e Mandanës drejtuar Dellçevit

VËLLA GOCE, I JAM BORXHLI ATDHEUT, POR EDHE FËMIJËVE TË MI!

15 maj 1902, Ferdinand

Vëlla Goce

Në kryeqytetin Sofje

Që kur më internuan ka kaluar më shumë se një muaj dhe, si çdo i internuar, jam nën mbikëqyrjen e policisë në qytetin Llom…

Pastaj erdha në Ferdinand, ku është një mësues yni, Andon Pop Stojanov. Nëna e tij kishte ardhur së fundmi nga fshati ynë. Më tregoi se gruaja dhe fëmijët e mi ndodhen në një situatë të vështirë, ndërsa unë, si baba i këtyre fëmijëve, jam i detyruar edhe ndaj atdheut, por edhe ndaj tyre. Ju lutem, z. Goce, a mund të gjendet ndonjë punë për mua, që të mund t’u ndihmoj fëmijëve. Ndërgjegjja ime nuk më lejon të flas më shumë për këtë, sepse e di shumë mirë se sa vlen çdo grosh dhe çdo qindarkë dhe unë jam i pari që jam kundër kërkimit të parave të pafituara. Prandaj as nuk do të kërkoja ndihmë financiare për të cilën nuk mund t’i jap llogari ndërgjegjes sime, por ju keni mjaft miq të cilëve mund t’u drejtoheni dhe të më gjeni një punë për disa muaj, nga e cila do të mund të fitoja diçka, të merresha përsëri me një punë të pavarur dhe ta ndihmoja lëvizjen… Në çdo rast, kërkoj këshillën tuaj dhe përgjigjen ndaj kësaj letre… 

Tek njeriu i martuar patriotizmi mbytet nga gjendja e dëshpëruar e fëmijëve…

Me përshëndetje

St. Mandallov